ميراث حوزه اصفهان ( رسائل إجالة الفكر للهندي وأجل محتوم ، تجسم الأعمال ، سهو النبي ووحدت وجود للخواجوئي ) — الصفحة ١٥٤

فصل سوّم در تحديد وتحقيق معنى توحيد

طريق حقيقت نه به طريق توهّم وخيال ؟

صوفي در جواب گفت : اين احتمال در مرتبهء عقل ، موجّه است ، لكن ما را به مكاشفه ومجاهده محقّق شده كه غير ذات حق موجودى نيست الّا به طريق تخيّل ومجاز ، پس آن احتمال پيش ما اعتبار ندارد ، وتحقيق نزد ما آن است كه شاعر به آن أشارت كرد :

در عالم معرفت چه كردم گذرى * افتاد مرا به راه وحدت نظري

بس طرفه حكايتى ونادر خبري * يك دست وصد آستين ، دو صد جيب وسرى

أصل فعل ، يكى است الّا آن است كه در هر محلّى به رنگى نمايد ، ودر هر جايى نامى يابد .

هم از أو دان كه جان سجود كند

ابر هم ز آفتاب جود كند

آن را كه به خود وجود نبود فعل چگونه بود ؟ واقتدار كي تواند بود ؟

فكلّ الّذي شاهدته فعل واحد

بمفرده لكن يحجب الأكنة .

إذا ما زال الستر لم تر غيره

ولم يبق بالاشكال اشكال ريبة

وقال آخر : التوحيد إسقاط الإضافات ، وإطلاق المقيّدات .

اشيا اگر صد است واگر صد هزار بيش * جمله يكى است چون به حقيقت نظر كنى

بلى ذات وحداني ، به قيود إضافات وتعيّنات اعتباريّه در لباس كثرت ظهور كرده ، توهّم تعدّد وكثرت حقيقي پيدا شد ، امّا در حقيقت به جز آن ذات وحداني ، ديگرى نباشد .

كلّ ما في الكون وهم أو خيال * أو عكوس في المرايا أو ظلال