شرح نهج البلاغة ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٦٩

مقدّمه - بدان كه براي أشياء چهار مرتبه وجودي است

وفايده بخشي بيشتر معنى ندارد مگر لذّتى كه براي انسان از دريافت معنى حاصل مىشود وسرعتى كه در پذيرش كامل آن از ألفاظ ساده به دست مىآورد .

امّا گفتهء امام فخر در بارهء بلاغتى كه بازگشت به نظم وترتيب مىكند ، حقيقت اين است كه سخن منظّم ناگزير مركّب از مفردات است وممكن است تركيب مفردات به گونه‌اى باشد كه مفيد مقصود نباشد وممكن است مفيد به مقصود باشد .

تركيب مفيد داراى درجات ومراتب فراوانى است .

مرتبهء اعلا ، كلامي است كه در حدّ اعلاى تركيب باشد وآن به گونه‌اى است كه محال است از لحاظ افادهء معنى از آن كاملتر ومتناسبتر پيدا شود .

مرتبهء أدنى ، كلامي است كه در پايين‌ترين درجهء افادهء معناى مقصود باشد وآن كلامي است كه اگر پايين‌تر از اين درجه قرار بگيرد مفيد معناى مقصود نخواهد بود .

حدّ وسط ، سخنى است كه از نظر تناسب واعتبار ورساندن مقصود بين دو مرحلهء اعلا وأدنى باشد وبلاغت در اين حدّ مورد نظر است واين همان گفتهء عبد القاهر جرجانى است كه « نظم وترتيب عبارت است از رعايت معاني مقصود بين كلمات » . بعد از اثبات اين مطلب مىگوييم كه پست‌ترين مرتبه سخن از نظر تناسب داراى بلاغت نيست ، امّا ساير مراتب هر مرتبه نسبت به مرتبه پايينتر داراى فصاحت وبلاغت است .

مرتبهء اعلاى سخن وآنچه كه نزديك به اين مرتبه است معجزه گفته مىشود . اين بود تحقيق لازم در فصاحت وبلاغت در مفردات ومركّبات .

مطلب اوّل : اين مطلب در بارهء مفردات است

واز يك مقدمه وچند باب تشكيل مىشود .