شرح نهج البلاغة ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٤٤

بحث سوم : تقسيم كلّى يا بر تمام ماهيّت ( چيستى ) يا بر جزئي از ماهيّت ويا بر امرى خارج از ماهيّت شيء دلالت مىكند

ب - بر ماهيت أشياء متعدّد دلالت كند كه دو صورت دارد :

1 - افرادى كه حقيقت مختلف داشته باشند مانند مفهوم حيوان در جواب از سؤال : أسب ، گاو وانسان چيست ؟ . كه پاسخ داده مىشود حيوانند ( حيوان بودن قدر مشترك بين آنهاست ) .

2 - اشيائى كه داراى حقيقت متّفق باشند . مانند انسان در پاسخ به سؤال از چيستى زيد وعمرو ، وخالد . كه در جواب گفته مىشود انسان هستند .

دوّم - مفهوم كلى حيوان كه بر جزء ماهيّت شيء دلالت كند به سه صورت تقسيم مىشود :

الف - مفهوم كلى حيوان كه جنس قريب است براي انسان وجزئي است از تعريف كامل انسان كه هم بر انسان وهم بر أنواع ديگر غير انسان دلالت دارد .

ب - مفهوم كلّيى كه جزء تعريف كامل ومختصّ به نوع واحدى مىباشد مانند انديشمند كه فصل جدا كنندهء انسان از مفهوم كلّى حيوان است .

ج - مفهوم كلّيى كه از مفهوم جنس وفصل به صورت تركيبي حاصل شده باشد . مانند مفهوم انسان كه نوع است ومفهوم حيوان وانديشمند را در بر دارد . غير از سه مورد ياد شدهء بالا مفاهيم كلّى ديگرى وجود دارد ، مانند مفهوم جزء براي جزء كه ذيلا بدانها اشاره مىشود ودر جاى خود بيان خواهد شد .

1 - مفهوم جنس جنس ( مانند حيوان كه جزء مفهوم نامى است ونامى شامل حيوان وگياه مىشود ) .

2 - جنس فصل ( مانند حيوان نسبت به انديشمند كه فصل است ) .

3 - فصل جنس ( مانند حساس كه فصل حيوان است نسبت به ديگر أجناس ) 4 - فصل فصل ( مانند انديشمند نسبت به حساس ) .

سوم - هرگاه مفهوم بر امرى خارج از ماهيّت شيء دلالت كند ، مفهوم