شرح نهج البلاغة ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ١٧٧

بحث ششم - محسّنات خطابه

در دو معنى تكرار شده است . ) در ترتيب ونظم ألفاظ تكرار لازم است مگر اين كه به نوعي مورد تكرار روشن باشد ونيازى به تكرار نباشد مانند سخن علي ( ع ) در بسيارى از خطبه‌ها كه جملهء امّا بعد را به كار برده است كه به دليل روشن بودن از آوردن كلمهء امّا قبل خوددارى كرده است .

3 - با حروف زائد نظام كلام به هم نخورد ونظام كلام گسيخته نشود .

4 - در ألفاظ مراعاة تقديم وتأخير بشود ، بنا بر اين تأخير شرط از مشروط وتقديم دليل بر ادّعا بسيار زشت است . رعايت بعضي از أمور ذكر شده بستگى به زبانهاى مختلف دارد .

5 - سخن را با ذكر تشبيه واستعاره زينت بخشد . ألفاظ استعارهء مخصوص داراى معناى ويژه‌اى است ومعناى مشترك نداشته وسبب مغالطة نمىشود .

گاهى بيان يك لفظ معناى چيزى وضدّ آن را مىرساند مانند گفتهء منجّم :

« اگر فلان سال فرا رسد براي اسلام امر عظيمى پيش خواهد آمد . » اين جمله دو معناى خير وشر را در بر دارد .

فايدهء تشبيه واستعاره كمك به افزايش تخيّلى است كه از آن معناى ظريفى به دست مىآيد . بنا بر اين با به كار بردن هر يك رواجى براي سخن پيش مىآيد كه بدون آن ممكن نيست .

ألفاظ استعاره وتخيّل هر چند در شعر اصالت دارد ولى گاهى خطيب آنها را به عنوان ابزار در خطابه به كار مىبرد .

6 - بايد در ألفاظ مفرد وتثنيه وجمع بودن وتغييراتى كه ويژهء آنهاست رعايت شود وهمچنين براي رفع اشتباه مذكّر ومؤنّث را با علامت وبدون علامت بياورد .

7 - گاهى ألفاظ با اختصار زيبا مىشوند . هر گاه گوينده بر فهم شنونده متّكى باشد وقانع شدن آنها را محرز بداند ، حدّ ورسم را به خاطر اختصار ذكر