شرح نهج البلاغة ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ١٢٨

فصل اوّل - تعريف نظم

نظم عبارت است از اين كه سخن به طريقي كه مقتضاى علم نحو وعمل به قوانين وأصول آن است بيان شود . بدين گونه كه در وجوه كلام بنگرى وفرق ميان هر گونه سخن را با ديگرى بسنجى . به عنوان مثال :

- هر گاه خبر مبتدأ اسم مشتق يا غير مشتق ، فعل گذشته يا آينده باشد .

- خبر داراى الف ولام باشد يا نباشد .

- ميان مبتدأ وخبر ضمير فاصله شده باشد يا نشده باشد .

- در جايى كه كلام به صورت شرط وجزاست وبر حسب اختلاف شرط وجزا سخن معناى گوناگون مىدهد . چنان كه شرط وجزا هر دو فعليّه يا يكى فعليّه وديگرى اسميّه باشد . در صورتي كه هر دو فعليّه باشند ، هر دو فعل ماضي باشند يا مستقبل يا يكى گذشته وديگرى آينده .

- در زمان حال خبر فعل باشد يا اسم .

- حروفى كه معناى مشترك دارند ، كدام حروف را در كجا قرار دهيم مناسبتر است ، مثلا براي نفى زمان حال وماضي از « ما » وبراي نفى مستقبل از « لا » استفاده شود . جايى كه وقوع فعل مورد ترديد است از « ان » وجايى كه محقّقا فعل واقع مىشود از « إذا » استفاده شود .

- جاى وصل وفصل را بشناسى .

- بدانى در چه صورت معرفه است ودر چه صورت نكره .

- كجا به صورت تقديم وكجا به صورت تأخير بياورى .

- كجا به صورت حذف وكجا به صورت تكرار ذكر كنى .

- در كجا به صورت ضمير ودر كجا به صورت اسم ظاهري بياورى . پس هر يك را در جاى خود به كار برى .