مهمان نامه بخارا ( تاريخ پادشاهى محمد شيبانى ) ( فارسى ) — الصفحة ٤٦
ذكر بعضى فوايد منزل قصر عارفان كه قرب مزار حضرت خواجهء نقش بندست
ذكر بعضى فوايد منزل قصر عارفان كه قرب مزار حضرت خواجهء نقش بندست
ذكر بعضى فوايد منزل قصر عارفان كه قرب مزار حضرت خواجهء نقش بندست
اول روز در يورت مزار خواجهء نقش بند كتاب « جوهر الذات » حاضر گردانيدند و به قراءت بعضى از آن انواع فوايد رسانيدند . نوباوهء از آن آنكه در بعضى توحيدات شيخ فريد الدين عطّار اين مذكور بود كه وجود بنده در مراتب فنا بجايى ميرسد كه هستى او مطلقا بر طرف مىشود و غير حق در آنجا هيچ نيست ، هر چه بنده كند حق كرده باشد و هر چه گويد او گويد و بنده اصلا در ميان نباشد . اين فقير اين معنى را از ابيات شيخ تقرير كردم . حضرت خان فرمودند : كه چند بار گفتيم كه خواجهء پارسا فرموده : وجوديه سه طايفه‌اند ، دو ازيشان كافر و يكى مؤمن و من ميگويم كه هيچ وجودى مؤمن نيست ، خواه آنان كه بجزو و كل قايلند و خواه آنان كه بوجود مطلق قايل‌اند و خواه آنان كه بحلول و اتحاد قايلند . فقير گفتم : سخن حضرت شيخ و استحسان او فرمودهء حسين منصور حلاج را در « انا الحق » و غير آن يا محمول است باشتباه حقيقت بمجاز زيرا كه برو ملتبس شده كه « انا الحق » منصور بر طريق حقيقت است يا بر طرز مجاز . اگر بر آنست كه بر طرز حقيقيت است مخالف « 1 » است با شريعت و حقيقت كه از كلام بايزيد و جنيد و امثال ايشان قدّس اللّه ارواحهم اجمعين مستفاد مىشود و اگر بر آنست كه بر طرز مجازست كه ارادت او اين باشد كه « انا الفانى فى الحق » اين سخنى است كه همه محقّقان برانند و معنى اين فنا اتحاد دو يك نيست زيرا كه آن باطل است به بديههء عقل و العجب شيخ محيى الدين ابن العربى البته جازم است بر آنكه تا چيزى محال نيست نزد عقل با توحيد مخالفت دارد و عجب مبالغه درين باب كرده در كتاب خود . حضرت خان فرمود : فنا در تقرير نمىآيد و شرح آن بتحرير راست نيست [ 19 پ ] و هر كس از فنا به قدر مشرب خود چيزها فهميده و معنى فنا فناء صفت است و فى الواقع مختار غزالى از جملهء صوفيان اينست
( 1 ) - اصل : مخالفت