آغاز و انجام ( فارسي ) — الصفحة ١٧٨
فصل سيزدهم
كه قائل به تناسخ بودهاند قول آنان را به همين معنى تناسخ حق حمل كرده است چنان كه در آخر فصل اول باب هشتم كتاب نفس فرموده است :
و ظنى أن ما هو منقول عن اساطين الحكمة كافلاطن و من قبله من أعاظم الفلاسفة مثل سقراط و فيثاغورس و اغاثاذيمون و انباذقلس من اصرارهم على مذهب التناسخ لم يكن معناه الا الذى ورد فى الشريعة بحسب النشأة الآخرة . و كذا ما نقل عن المعلم الاول من رجوعه من انكار التناسخ الى رأى استاذه افلاطن كان فى هذا المعنى من انبعاث النفوس الانسانية الردية الناقصة فى العلم و العمل أو في العلم فقط الى صور تناسب نفوسها ، الى آخر ما أفاد قدس سره الشريف 1 .
ورود در بيان عبارات اسفار و تحقيق و تنقيب در مطالب آنها را فرصت ديگر بايد و حدس راقم اين است كه انتساب تناسخ باطل به فرقهاى دور از صواب مىنمايد و فرقهاى به نام تناسخيه كه در كتب ملل و نحل آمده است از همان نحو نظر فارابى در تكامل برزخى نفوس كه يك نحو تعلق بدون نفس و بدن باشد پيش آمده است و به عبارت روشنتر اين كه دانشمندانى در دخالت ماده براى تكامل نفوس ناقصهء انسانى پس از خروج از ابدان عنصريشان ، چنان فرضهايى شبيه فرض و تصوير فارابى را عنوان كردهاند و ديگران به سر گفتارشان نرسيدهاند كه نظر آنان در تكامل برزخى نفوس و دخالت دادن ماده به نحوى از انحاء بدون اين كه نفس و بدن ثانوى صورت گيرد ، مىباشد . و سپس آن را دامن زدهاند به تناسخ و تماسخ و تفاسخ و تراسخ تقسيم كردهاند كه نسخ در انسان است ، و مسخ در حيوان ، و فسخ در نبات ، و رسخ در جماد . و آنگاه در ابطال آن براهين و حجج اقامه
( 1 ) - ( ج 4 اسفار ص 97 - 98 ط 1 ) .