شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٧٦
تصويرى كه از امير نظام در دست است كار ناصر الدين شاه است
نورى كه قبلا بلقب اعتماد الدوله ملقب شده بود بمنصب صدارت برقرار گشت .
امير نظام در اين موقع متوجه اشتباه خود شد ولى دير بود . عزت الدوله خواهر شاه عبث از شوهر خود دفاع و در نزد برادر تضرع و زارى ميكرد . متحدين ، مادر شاه ( مهد - عليا ) را با خود همراه كرده بودند و نصايح مادر ، دختر را هم آرام كرد و ميرزا تقيخان با با خانم بكاشان رفت .
متحدين و صدراعظم تازهء آنها ميدانستند كه مرد كارهاى امير نظام نيستند و بى اقدامى او كه بدون توطئه و آرام در كاشان نشسته است و بيكفايتى آنها به زودى حقيقت را بر شاه روشن مىكند و كلاه آنها را پس معركه خواهد گذاشت . ضمنا مردم هم كه اين عزل و نصب را نپسنديده بودند در گوشه و كنار ناخشنوديهائى اظهار ميكردند ، متحدين همين نارضامنديهاى عمومى را بنفع خود تعبير و تفسير كردند و بشاه اينطور فهماندند كه تا اين مرد زنده است نبايد بتاج و تخت خود اطمينان داشته باشد و از پاى ننشستند تا اين مرد كار از سر جان برخاست . حاجى عليخان مقدم ، اعتماد السلطنهء بعد ، كه امير نظام او را فراشباشى كرده بود مأمور شد او را اعدام كند .
قتل امير نظام
قتل امير نظام
حاجى عليخان مأموريت خود را در حمام باغشاه فين كاشان به امير - نظام ابلاغ كرد ، ميگويند محكوم بالنك تابداده و بدست خود كتك فراوانى بحاجى عليخان زده و به او گفته است : « بر فرض اينكه من مستحق اين پاداش باشم تو نبايد اين مأموريت را قبول كرده باشى » ، بعد خودش امر ميدهد مقدار زيادى ترياك در جامى حل كنند جام را سركشيده و اميدارد شريان دست او را باز نمايند و تا حالى داشته است با انگشت و خون خود شرحى به ديوار حمام ، نسبت بشاه و دشمنان خود ، ناسزا مينويسد و سپس لنگى بر سر كشيده آرام ميخوابد و جان بجانآفرين تسليم مىكند « 1 » . اينواقعه در هيجدهم ربيع الاول ( 1268 ) و يك ماه و بيست و سه روز بعد از عزل او بوده است .
محمد حسنخان ، پيشخدمت ناصر الدين شاه ، كه در سال 1271 بحكومت كاشان رفته است ميگويد : اثر فحاشيهاى امير نظام كه با خون خود نوشته بود در ديوار حمام باقى بود كه من براى احترام مقام سلطنت آنها را محو و ديوار را تعمير كردم . » و من اين جمله را از آقاى موسى رئيس پسر آن مرحوم شنيدهام .
تصويرى كه از امير نظام در دست است كار ناصر الدين شاه است
تصويرى كه از امير نظام در دست است كار ناصر الدين شاه است
امير نظام تصويرى از خود باقى نگذاشته و تصويرى كه از او فعلا در دست است صورتى است كه ناصر الدين شاه ، بيست سى سال بعد از او ، بحافظه خود براى او ساخته و امر داده است از روى آن نقاشى كردهاند و به همين جهت است كه اين تصوير قيافهء طبيعى ندارد . در زمان امير نظام عكساندازى هنوز بايران نيامده بود و كار
( 1 ) - بعضى هم نوشتهاند كه همين كه امير نظام قدرى بيحال شده بامر حاجى على خان او را خفه كردهاند . محتمل است اين قول بىاساس نباشد زيرا حاجى على خان از مواجهه با شاهزاده خانم زن امير وحشت داشته و ميخواسته است زودتر مأموريت خود را انجام داده و مراجعت كند .