شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٥٠٨
فوت مرحوم حاجى ميرزا حسن شيرازى
حقوق خرج آمدهء ايالات ، بواسطهء بىبندوبار شدن حساب حكام اكثر نميرسيد و چنان كه سابقا اشاره كرده‌ام اين هم يكى از ممرهاى دخل حكام و متنفذين شده بود ، هر ولايتى كه مستشار الملك در دادوستد ماليات آن مداخله ميكرد ، بورس خريدارى قبض آن ولايت بالا ميرفت و از تومانى پنج شش قران بهشت نه قران ترقى ميكرد . در مقابل ، هرجا كه آصف الدولهء شاهسون بحكومت مىرفت ، قبض آنجا تومانى چهار پنج قران هم مشترى نداشت .
در اخلاق خصوصى قدرى باريك‌بين و باوجوداين آقامنش بود . تجمل زندگى را بدون اينكه اهل تبذير باشد دوست ميداشت . شبهاى جمعه روضه‌خوانى ميكرد و بطلبه‌هاى فقير شام ميداد . روضه‌خوانى دهگى هم داشت و در اين اواخر اين ده روز را بشب تبديل كرده بود و در ماه رمضان ده شب روضه ميخواند و افطار مفصلى ميداد . گازران جعفرآباد ساوه نزديكى علىآباد ملكى ما را خريدارى و وقف شام و نهار خدام كشيك آستانهء حضرت معصومهء قم كرده بود .
مستشار الملك از دو خواهر ما اولاد ماندنى پيدا نكرد . در همين سفر در شيراز زنى گرفت و آقايان حسنعلى و رضا قلى مستشار كه فعلا يكى وكيل مجلس و ديگرى سرهنگ است ، نتيجهء اين تجديد فراش ميباشند . آقاى حسنعلى مستشار مردى اديب و دانشمند و در ايام وليعهدى ، سمت معلمى اعليحضرت همايون محمد رضا شاه پهلوى را داشته و در سويس هم به همين سمت مشغول خدمت بوده و مردى متين ، فاضل ، امين ، صديق ، و خيرخواه است .
* * *
فوت مرحوم حاجى ميرزا حسن شيرازى
فوت مرحوم حاجى ميرزا حسن شيرازى
در دوشنبهء هشتم ماه شعبان 1312 حاجى ميرزا محمد حسن شيرازى مجتهد مقلد عموم پيروان مذهب تشيع بدرود زندگى گفت . در تمام شهرها براى او مجالس ترحيم برپا داشتند . در تهران گذشته از مجالس فاتحهء محلات و علما ، از طرف دولت هم در مسجد شاه مجلس ترحيم منعقد شد . ناصر الدين شاه با رجال دربار براى جمع كردن ختم به مسجد شاه رفت .
در همين ايام كوروپاتكين « 1 » ژنرال روس كه به سمت سفارت كبراى فوق‌العاده بدربار ايران مامور شده بود ، يكى دو روز بود به تهران وارد شده ، كاركنان دولت مشغول پذيرائى او بودند كه خبر فوت حاجى ميرزا حسن به تهران رسيد . دولت براى احترام آن مرحوم پذيرائىهاى سفير كبير فوق‌العاده را تعطيل كرد و بعد از ورگذار شدن ختم مجددا شروع نمود .
اين ژنرال يكى از رجال نظامى مهم روسيه و در استقرار نفوذ روسها در تركستان زحماتى كشيده و ماموريتش در ايران نيز البته باطنا براى مطالعات نظامى بود . ولى مردم
( 1 ) - Kouropatkine