شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٤٨
برادر كوچكتر خيلى عزيز است
راه‌آهن حضرت عبد العظيم
راه‌آهن حضرت عبد العظيم
در ماه ذيقعدهء سال 1305 راه‌آهن از تهران به حضرت عبد العظيم كه كمپانى بلژيكى يكى دو سال بود مشغول كشيدن آن شده بود ، خاتمه يافت و به راه افتاد . تمام مردم تهران براى تماشاى اين چيز عجيب يك بار با ترن به حضرت عبد العظيم رفتند . حتى تصنيفى هم براى رفتن زنها به اين سفر كوتاه نيمه‌زيارتى و نيمه‌تماشائى ساخته بودند كه بچه‌ها در كوچه‌ها ميخواندند . ما هم خيلى مايل بوديم بعنوان زيارت براى تماشاى اين مركب كه وصف آن را از اين و آن زياد شنيده بوديم ، سفرى به زيارت برويم . ولى برادر كوچكتر ما على اصغر بآبله مبتلا شده بود و گرفتارى مادرم مجالى به اين تقاضا نميداد . كم‌كم آبلهء طفل خوب شد و بحمام هم رفت و مزاجش روبراه گرديد و ما توانستيم بوسيلهء مادرم از پدرم اجازه و خرج سفر بخواهيم . پدرم جواب گفت مسيو دنى رئيس راه‌آهن از من دعوت كرده است كه براى رفتن به حضرت عبد العظيم روزى را معين كنم و خبر بدهم ، هروقت رفتم شما را هم ميبرم . بالاخره باصرار و يادآوريهاى ما ، روز عيد غدير براى اين كار تعيين شد . صبح روز عيد با پدرم و آقا ميرزا رضا هريك بر اسبى سوار شديم و بايستگاه راه‌آهن رفتيم ، در آنجا مسيو دنى كه مسلما بلژيكى بوده است ، پذيرائى و احترام بجا آورد و واگون مخصوصى بترن علاوه كرد و تا حاضر شدن واگون ، ما را بكارخانهء يدك سازى ايستگاه برد . تماشاى اين دستگاه براى من بسيار تازگى داشت . خلاصه به حضرت عبد العظيم مشرف شديم و زيارت كرديم و برگشتيم .
برادر كوچكتر خيلى عزيز است
برادر كوچكتر خيلى عزيز است
در مراجعت بين راه على اصغر كسل شد ، به خانه كه آمديم به بستر افتاد ، دوازده روز باقى ذى الحجه و دو روز از ماه بعد را آنچه معالجه كردند ثمرى نكرد و روزبروز حالش بدتر شد تا بالاخره در شب سوم محرم 1306 بعد از نصف شب در شش سالگى زندگى را وداع گفت .
تا اينوقت هيچ اتفاق نيفتاده بود كه كسىكه من به او علاقه‌اى داشته باشم بميرد حتى در خانهء ما ، در مدت دوازده ساله سن من هيچكس نمرده بود . مرگ اين برادر كوچك كه شيرين‌كاريهاى او را سابقا نوشته‌ام ، چنان قلب بچه‌گانهء مرا فشار داد كه مثل بزرگترها اشك ميريختم و ناله ميزدم . پدرم بىاندازه به اين طفل علاقه داشت ولى من نديدم كه در فوت اين طفل عزيزكرده جز گفتن لا حول و لا قوة الا باللّه و إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ « 1 » چيزى بگويد يا گريه‌اى بكند و از اجر اخروى صبر ، در مقابل تلف اولاد چيزى بكاهد . پيرمرد چنان متأثر بود كه وقت بردن جنازهء طفل با اينكه پسرهاى بزرگش همه دنبال جنازه بودند ، بىاختيار از خانه بيرون آمد و به راه افتاد . ميرزا محمود وزير جلو آمد و او را برگرداند . باوجوداين مراسم روضه‌خوانى مثل هر سال برپا بود .
( 1 ) - سورة البقره آيهء 156