سفرهاى ناصر الدين شاه به قم ( فارسى ) — الصفحة ٥٨

پىنوشت‌ها :

( 8 ) - نبى خان : ميرزا نبى خان قزوينى پدر ميرزا حسين خان سپهسالار .

( 9 ) - سازمان اسناد ملى ايران ، سند شمارهء 1 / 533 / 3 / 295 ، اين سند در ماه ذيعقده سال 1284 از نظر ناصر الدين شاه در دوشان‌تپه گذشته است ، يعنى بعد از بازگشت از قم .

( 10 ) - ر . ك . فاطمه قاضيها ، خاطرات ناصر الدين شاه قاجار در سفر به قم ، گنجينه اسناد ( فصلنامهء تحقيقات تاريخى ) ، بهار و تابستان 1379 ، شماره‌هاى 37 و 38 ، ص ص 33 - 34 .

( 11 ) - اصل : جهة

( 12 ) - اصل : 4 شنبه

( 13 ) - اصل : در متن خاطرات ناصر الدين شاه بجاى « شوال » اشتباها « رمضان » درج نموده است .

( 14 ) - مسيله : نام يك‌آبادى نزديك قم با عرض جغرافيايى 34 درجه و 50 دقيقه و طول جغرافيايى 51 درجه و 29 دقيقه و ارتفاع 795 متر از سطح دريا . دكتر محمد حسين پاپلى يزدى ، فرهنگ‌آباديها و مكانهاى مذهبى كشور ، بنياد پژوهشهاى آستان قدس رضوى ، 1367 . مشهد . ص 535

( 15 ) - اصل : طهران

( 16 ) - قايم‌مقام : ميرزا صادق يا ميرزا محمد صادق نورى قائم‌مقام برادرزادهء ميرزا آقا خان نورى صدراعظم ، امين الدوله نيز لقب وى بود ولى زمانى كه مورد غضب شاه قرار گرفت اين لقب به فرخ خان امين الملك داده شد . ر . ك . مهدى بامداد ، همان ، ج 2 ، ص 168 - 171 .

( 17 ) - اصل : جعده

( 18 ) - سردار كل : عزيز خان مكرى سردار كل وزير جنگ كه در زمان اين سفرنامه وزير جنگ بوده است .

( 19 ) - ساعد الملك ، ميرزا احمد خان ساعد الملك يگانه فرزند ميرزا تقى خان اميركبير از همسر اول بوده است كه در سال 1254 تولد يافته و در سال 1275 پس از عزل ميرزا آقا خان نورى به منصب سرتيپى نايل و در سال 1276 ملقب به ساعد الملك شد . در سال 1277 رياست قشون آذربايجان به وى واگذار گرديد و مطابق همين سفرنامه در سال 1284 درگذشته است . ر . ك . مهدى بامداد ، شرح‌حال رجال ايران ، ج 1 ، ص 94 .

( 20 ) - فرهاد ميرزا ، منظور فرهاد ميرزا معتمد الدوله عموى ناصر الدين شاه است .

( 21 ) - امين نظام ، محمد صادق خان قاجار شامبياتى امين نظام .

( 22 ) - امين خلوت ، منظور ميرزا هاشم خان امين خلوت است .

( 23 ) - اديب الملك ، عبد العلى خان اديب الملك ، پسر بزرگ حاج على خان مقدم مراغه‌اى حاجب الدوله . ر . ك .

مهدى بامداد ، همان ج 2 ، ص 270 .

( 24 ) - امين الدوله منظور فرخ خان امين الدوله است .

( 25 ) - عرفانچى ، احتمالا منظور محمد حسن خان اعتماد السلطنهء بعدى است .

( 26 ) - احتمالا منظور حاجى عليخان مقدم مراغه‌اى است . كلمهء احتمالا به اين دليل به كار رفته كه وى در همين سال درگذشته است .