سفرنامه گوهر مقصود ( فارسى ) — الصفحة ١٨٣
[ دفاع از مشروعيت مشروطيت ]
مانند فرنگيان ، امور مسلمانان را فيصل دهيم ؟
اين نقل و حكايت شما از براى عوام كالانعام خوب است ، كه از علم و فضل بويى به مشامشان نرسيده . »
[ دفاع از مشروعيت مشروطيت ]
[ دفاع از مشروعيت مشروطيت ]
گفتم : « يا شيخ ! تعجّب دارم از كلمات شما كه قرآن و حديث را نقل و حكايت مىشماريد و مانند جهلهء از كفّار قريش ، [ كه ] به كلمات خداوند مىگفتند : إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ « 1 » مواعظ قرآن را اساطير الاوّلين مىپنداريد .
صرف‌نظر ، از حديث و روايت ، عقل حكم مىكند كه جمعى از عقلا و بىغرضان به تبادل افكار ، بعد از انتخاب رأى صحيح ، حكمى نمايند ، بهتر است و يا آنكه يك نفر هواپرست مست ، از روى شهوت نفس ، هرچه خواهد امر نمايد و آنچه خاطرش توجه نمايد ، حكم كند ؟ »
شيخ گفت : « از قرارى كه شنيده‌ايم ، مردمان با غرض در آن مجلس بودند و به هوا و هوس خود حكمى مىنمودند . »
گفتم : « يا شيخ ! [ آنچه ] از فرمايشات شما بيشتر باعث تعجّب من شده ، [ اينكه ] شما در حكم مسأله مباحثه مىكنيد . حال مىفرماييد ، موضوع اين مسأله صحيح نيست . من مىگويم محسّنات اين عمل ، وجدانى و عقلى است .
مجلس نمايندگان ملّت ، از دانايان با صداقت ، از براى رتق‌وفتق امور مملكت ، بسيار لازم است . حال شما اگر بفرماييد دو نفر از آنان و يا جمعى از ايشان شايستهء اين مقام منيع نيستند ، آن گفتگو از براى شخص است نه از براى عموم .
و علّت آنكه ديگران اگر از اين سخنان مىگويند ، از جهت آن است كه بعضى از جاهلان ، به هواى نفس و آرزو و هوس ، مانند زالو ، خون هركس را مكيده‌اند و از براى لقمه‌اى ، عالمى را در طعمهء خود كشيده‌اند و صحيح از سقيم و جنّت از جهيم
( 1 ) . « اين جز افسانه‌هاى پيشينيان نيست » انعام 6 / 25 ؛ انفال 8 / 31 ؛ مؤمنون 23 / 83 و نمل 27 / 68 .