سفرنامه خانلرخان اعتصام الملك ( فارسى ) — الصفحة ١٥
ميرزا خانلر خان اعتصام الملك
كارپردازى ايران در طرابوزان مأمور مىكند . چهار سال در اين مأموريت مىماند . سپس به‌عنوان كارپرداز اول به بغداد مىرود . ( بعدا عنوان كارپرداز اول به ژنرال قنسول تبديل يافت ) . دوازده سال به اين سمت باقى بود . سپس به تهران احضار و در وزارت عدليه به رياست مجلس بدايت منصوب و ملقب به مشاور الملك مىگردد . در سال 1324 ه - ق دورهء اول مجلس شوراى ملى به نمايندگى مردم تهران انتخاب مىشود . پس از آن تا اواخر عمر در وزارت عدليه اشتغال داشت و در سال 1338 ه - ق در تهران درگذشت .
* * * ميرزا خانلر خان پانزده ساله بود كه پدرش او را براى تكميل تحصيلات به اصفهان مىفرستد . در آنجا به تحصيل منطق و رياضى و حكمت و صرف و نحو عربى مىپردازد . و در واقع به مرحلهء اجتهاد مىرسد .
مرحوم ميرزا على محمد فيض « 1 » متخلص به حكيم در شرح‌حال او مىنويسد :
« . . . در بدايت عمر كه با من بنده شريك سبق و رفيق مكتب بود ، خط شكسته را به تعليم آقا عبد الحسين اصفهانى كه سرآمد نويسندگان ايران بود ، خوش نوشت . قدرت بنانش در خطاطى به مثابه‌ايست كه خط شكسته را به شيوهء هريك از سه استاد ، چنان مىنگارد كه اگر خط فنا بر جريدهء بقايشان كشيده بودند ، نگارش نامه‌اش را تراوش خامهء خود مىپنداشتند . . . »
به علت فوت پدر در سال 1261 ه - ق مجبور مىشود تحصيلات خود را ناتمام گذارد و از اصفهان به قم بيايد و كفالت اعاشهء مادر و خواهر و برادر را به عهده بگيرد . در اين زمان ميرزا خانلر خان 18 ساله بود .
چندسال بيكار مىماند و از فروش اموال پدرى امرار معاش مىكند .
در سال 1264 ه - ق كه ميرزا فضل اللّه نورى وزير نظام ( برادر ميرزا آقا خان
( 1 ) - عين نوشتهء مرحوم ميرزا على محمد فيض در شرح‌حال ميرزا خانلر خان ، نزد نگارنده است .