سفرنامه استرآباد و مازندران و گيلان و . . . ( فارسى ) — الصفحة ٩٧

[ شهر سارى ]

و نوزده قسم مركبات در شهر سارى مىباشد : اوّل - نارنج .

2 - ليموى ترش . 3 - ليموى شيرين . 4 - پرتقال . 5 - نارنگى . 6 - توسرح . 7 - توسبز . 8 - مينا . 9 - ليموى عباسى . 10 - پتاوى .

11 - ترنج . 12 - بادرنگ مغز شيرين . 13 - بادرنگ مغز ترش .

14 - بالنگ . 15 - سلطان مركبات . 16 - پن پهنا « 1 » . 17 - نافه .

18 - دارابى . 19 - ليموى شاهى .

به قرار يك‌صد و پنجاه خانه‌وار ترك اصانلو كه آقا محمد شاه از خوار [ و ] ورامين آورد ، در شهر سكنا دارند . سى و پنج خانه [ وار ] قليج‌لى ، و سى و پنج خانه [ وار ] بلوچ ، و سى خانه‌وار افغان در شهر ساكنند و مشهور [ به ] تركند . پانصد نفر سوار به پادشاه خدمت مىنمايند .

و در بلوكات اندرود ، مياندرود ، و قراطغان هم ساكن مىباشند . و گراىلى در جمع ترك است . و پانصد نفر سوار كرد مىباشد از طايفهء جان بيگ‌لو و مدانلو ، كه جملتان هزار نفر نوكر سواره است . [ و سركردهء ايشان ] سرتيپ نور محمد خان قجر است .

مشهور است كه در شهر سارى گنبد حسام الدّوله برقرار بود . مغفور آقا محمد شاه دو سه توپ به گنبد زد ، خراب نشد تا اينكه چهل سال قبل از اين ، ملك‌آرا محمد قلى ميرزا [ آن ] را خراب نمود . و اكثر بناهاى عمارت سارى از آجر گنبد حسام الدّوله است .

زمانى كه گنبد حسام الدّوله برقرار بود دايم الاوقات باد زيادى در شهر سارى داشت . بعد از خراب نمودن گنبد موقوف شده است . ليكن در دو فرسخى سارى در دو مكان : يكى ويزا يكى تاكو ، دو چاه دارد

( 1 ) - به ضم پ اول و سكون نون و فتح پ دوم و سكون هاء .