شاه اسماعيل نامه ( فارسى ) — الصفحة ١٣

4 - 1 ساقىنامه و تجلّى انديشهء شاعر

راحتى مىتوان تضادهاى او و به تعبيرى دقيق‌تر ، تضادهاى روزگار او را دريافت . جدالى پيوسته ميان عقل و دل . عقل معاش و حسابگر كه اسير جبر حاكمان است و دلى سركش كه اهل محاسبه‌هاى ريايى نيست :

دلا ، تا به كى بىنوايى كشم * ملامت ز زهد ريايى كشم

وطن كنج مسجد مرا ماه و سال * ولى فكر ميخانه‌ام در خيال

به دستم همين سلك تسبيح و بس * ولى تار مطرب دلم را هوس . . .

بيا ساقى آن جام گلرنگ را * كه بر سنگ زد شيشهء ننگ را

به من ده كه بىننگ و نامم كند * به مى شهرهء خاص و عامم كند

چنان ده به مى كام هشيار و مست * كه رسوا شود زاهد خودپرست

نيازى كه آيين مستان بود * به از طاعت خودپرستان بود

( نك : 4117 - 4131 )

قاسمى در اوج سرودن شعرى كه به او تحميل شده است رندانه و حكيمانه گريزهاى زده است و گريزگاه او همين ساقىنامه‌هاى اوست . تذكّر به بىثباتى و بىوفايى دنيا در شهر آشوب جنگ ، نشان‌دهندهء تفكّر او در صلح و دوستى است . او با ذكر تلميحات تاريخى و مضامين اساطيرى كوشيده است تا با بيان نام اسكندر و جم ، ذهن خواننده را به داستان زندگانى آنان متوجّه كند ، ابّهت و شكوه آنان را در خيالشان به تصوير كشد و سرانجام يادآور اين نكته باشد كه قدرت پايدار نيست و انسان تا ابد بر اريكهء سلطنت برقرار نيست و پيوسته پيروز ميدان نخواهد بود . امّا به قول حافظ 28 «

هر كو نكند فهى زين كلك خيال‌انگيز

» .

ابياتى ديگر از ساقىنامهء قاسمى در بىوفايى دنيا ذكر مىشود :

از آن پيش كاين دير فيروزه رنگ * زند شيشهء زندگانى به سنگ

بيا تا به مستى علم بركشيم * به هستىّ عالم قلم دركشيم

يك امروز خرّم نشينيم و شاد * ز ياران ديرينه آريم ياد

چه داند كسى كاين سپهر نگون * از اين پرده فردا چه آرد برون ؟ . . .

همان است اين دير ديرينه‌پاى * كه ديده است صد جام گيتىنماى

بسا كاسهء فرق رندان مست * كه در پاى خم همچو ساغر شكست

بسا پيكر جرعه‌نوشان پاك * كه در راه ميخانه گرديد خاك