ده سفرنامه ( فارسى ) — الصفحة ٣٣٨
شوش
كرخه ، و آب‌زال رودخانه چوسپس است كه هردوت از آن نام برده است .
دكتر وين‌سنت « 22 » تصور مىكند كه رودخانه‌اى كه وارد شوشتر مىشود و آنكه از كنار دزفول عبور مىكند هردو يك رودخانه است . براى اينكه او مىگويد آب‌زال از پشت سدى در دزفول سرچشمه مىگيرد و زمين‌هاى شوشتر را مشروب مىنمايد در حقيقت او پل دزفول را به جاى بندر شاپور به اشتباه گرفته است .
وى همچنين اين رودخانه خيالى را همان رودخانه ايوليوز مىپندارد
من قبلا گفته بودم كه آب‌زال و كارون دو رودخانه جداگانه هستند و اين دو ، در هشت فرسخى زير شوشتر در محلى به نام بندقير به‌هم مىپيوندند . دزفول در حدود بيست و هشت مايل در غرب شوشتر قرار دارد و فاصله بين دزفول و شوشتر را سرزمين مرتفع تشكيل مىدهد كه ارتباط بين آن دو شهر را با آن ترتيب غيرممكن مىسازد .
بطورى كه پتولمى « 23 » مىگويد كارون و آب‌زال همان رودخانه ايوليوز است كه هركدام به‌طور جداگانه از ماد سرچشمه مىگيرند و بعدا در يك كانال واحد خارج از شط العرب به خليج‌فارس مىريزند . نيرچوس ممكن است از آب‌زال يا كارون بدون اين كه وارد شط العرب شود عقب‌نشينى كرده باشد .
درصورتىكه مطمئنا اين فرضيه در مورد كرخه صادق نيست زيرا كه اين رودخانه بين بصره و كارون به شط العرب مىپيوندد .
با اين تفصيل فرضيه دكتر وين‌سنت چندان مورد تأييد نيست چرا كه خرابه‌هاى شوش در چند مايلى آب‌زال قرار گرفته ، و ما هم مطمئن نيستيم كه آيا ايوليوز از شرق شوش عبور مىكرده يا از غرب آن : و دانسته نيست چرا دكتر وين‌سنت تصور مىكرد كه
( 22 ) - Vincent ( 23 ) - Ptolemy