مآثر الملوك ( به ضميمه خاتمه خلاصة الأخبار وقانون همايونى ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٢
مولانا و مخدومنا فصيح الدين محمد [ النظامى ] « 2 »
[ و سابقا در ايام چهارشنبه نيز در مزار پير مجرد خواجه ابو الوليد احمد و حظيرهء جناب سلطنت انتساب ميرزا سلطان احمد به ارشاد خلايق مىپرداخت ] « 1 » . و آن جناب در فن نجوم نيز مهارتى تمام داشت چنانچه اكثر احكامش مانند تير قضا خطا نمىافتاد .
مصنفات بلاغت آياتش بسيار است و مؤلفات فصاحت صفاتش بىشمار و بيشتر آنها به نام نامى امير عالى مقام زيب اتمام و زينت اختتام يافته و پيوسته انوار عنايت و التفات آن حضرت بر وجنات احوال جناب مولوى تافته . اين مطلع از جملهء اشعار او است ،
بيت
سبز خطا ز مشك تر غاليه بر سمن مزن * سنبل تاب داده را بر گل نسترن مزن
مولانا و مخدومنا فصيح الدين محمد [ النظامى ] « 2 »
مولانا و مخدومنا فصيح الدين محمد [ النظامى ] « 2 »
به كمال حسب و جمال نسب و به تبحر در فنون علوم و به تجرد در صنوف فضايل شبيه و نظير ندارد ، و طبع لطيفش مدرك مخفيات مصنفات اولو الالباب و ذهن شريفش مظهر مخزونات مؤلفات علماى عالى جناب .
شعر
پيش طبع پاكش آب افسرده‌اى * پيش فهم تيزش آتش مرده‌اى
و آن جناب در ايام شباب به تكميل جميع فنون متداوله موفق گشته و در علم رياضى و هيئت سرآمد حكماى بلند مرتبه شده ،
نظم
حكمت او به يك صرير قلم * باز كرده است گوش جذر اصم
در طبيعى شناخته به تمام * راز مولود و عنصر و اجرام
و عالى حضرت خداوندى اكثر متداولات را نزد جناب مولوى خوانده‌اند و همواره ايشان را به « آخوند » خطاب مىكنند .
بالجمله به يمن تربيت و حسن عاطفت امير صاحب حشمت قرب سى سال عتبهء عليهء آخوند ، مرجع و ملاذ مشايخ اسلام و علماى اعلام و فضلاى انام بل مجمع خواص و عوام بود . [ بعد از آن به حسب تقدير و قضاى ملك قدير ، اندك غبارى از رهگذر آن جناب بر حاشيهء ضمير منير امير كامياب نشست و آن حضرت از غايت كرم غريزى و عاطفت
( 1 ) . فقط در نش . ( 2 ) . فقط در نش .