مآثر الملوك ( به ضميمه خاتمه خلاصة الأخبار وقانون همايونى ) ( فارسى ) — الصفحة ١٨٥
صفت قلعهء اختيار الدين
دلپذير و منازل بىنظير متصل به يكديگر تأسيس و ترصيص يافته . قرى و قصبات اين ديار جنت صفات ، موفور است و مزارع و بلوكات اين بلدهء نزهت آيات ، غير محصور .
بيت
همه در خرمى به سان بهار * گشته در ديده‌ها به سان نگار
از سپهرش به رفعت آمد ننگ * وز بهشتش به نزهت آمد عار
جناب فضايل‌مآب المختص بمراحم السبحانى خواجه تاج السلمانى در صفت اين بلده فرمايد ،
نظم
هرات چشم و چراغ جميع بلدان است * جهان تن است به نسبت هرات چون جان است
شدست سينهء روى زمين خراسان ليك * هرات از ره معنى دل خراسان است
نسيم خلد ز باد مروحش مظهر * به خاك طينت او مضمر آب حيوان است
صفاى او به صفت غيرت جمال بهشت * هواى او به فرح رشك روح و ريحان است
به سان روضه بنايش ممهد الاركان * مثال سدره اساسش رفيع‌بنيان است
نعيم و ناز بهشت است سربه‌سر آنجا * مجاورش به مثل نيز مثل رضوان است
از آن گذشته به رفعت ز آسمان كه كنون * مقام سلطنت آفتاب تابان است
چون تعريف و توصيف دار السلطنهء هرات بىنهايات است به ذكر بعضى از عمارات و بقاع خير و باغات ، اولى مىنمايد .
صفت قلعهء اختيار الدين
صفت قلعهء اختيار الدين
از بدايع مواضع كه در اين بقعهء شريف واقع است يكى قلعهء اختيار الدين است . و آن حصارى است موصوف به حصانت و معروف به متانت . كلمهء وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ « 1 » دربارهء او آيتى و آيت وَ بَنَيْنا فَوْقَكُمْ سَبْعاً شِداداً « 2 » از استحكام او كنايتى . خندق عميقش مانند همت كريمان پهناور و فصيل بىبديلش از هرچه در خزانهء خيال متصور گردد عالىتر . شرفات سور بىقصورش از كمند تسخير در امان ، و غرفات عمارات و قصورش برتر از ايوان كيوان .
( 1 ) . سورهء البروج ، آيهء 1 . ( 2 ) . سورهء نبأ ، آيهء 12 .