صدر التواريخ يا تاريخ صدور قاجار ( فارسى ) — الصفحة ٢٤٩

شرح حال ميرزا محمّد خان سپهسالار اعظم

پسر امير خان سردار از ايل جليل دولوى قاجار هشتم وزير بزرگى است كه در دولت قاجاريه بصدارت عظمى نائل شده است و مخاطب به سپهسالار اعظم بوده است .

اين وزير هم از وزرائى است كه امارت لشكر را با وزارت كشور جمع كرده است قبل از آنكه بسپهسالارى و منصب صدارت برسد در عهد ميرزا آقا خان صدر اعظم منصب كشيكچىباشى داشته و از اكابر قوم بوده است .

و در سنه هزار و دويست و هفتاد و سه كه انگليس بوشهر را تصرف كرده بود به جهت دفع انگليس قشون ايران در محمره و ابو شهر روان شدند و ميرزا محمد خان كشيكچىباشى بسردارى قشون ايران از طهران بفارس رفت و آخر اين نزاع ايران و انگليس به صلح مبدل شد . صورت عهدنامهء جديد در مرآة البلدان در لغت بوشهر ضبط است . چون ميرزا آقا خان صدر اعظم معزول شد چندى كسى مبعوث بصدارت نشد در آن ايام فترت كار بصدور الطوايف ميگشت و وزراى متعدده كه مسئول در كار خود بودند مستقلا جهت دولت را حافظ و حارس بودند و ميرزا محمد صادق قائم مقام حاضر الصداره و منتظر الوزاره بود و بر ساير وزرا هم اقدم بود و چندى هم معنا كارهاى صدارتى از او بروز كرد و در رتق و فتق امور بسط يدى داشت ليكن به مقصود نايل نيامد و نتوانست كه خود را صريحا شخص اول و صدر اعظم قرار دهد