سفرنامه شاردن ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٨٣
پيش‌گفتار [ مترجم ]
جنگ طولانى هفت پاشا ، هشتاد سرهنگ ، ده هزار و چهار ينى چرى جان باخته‌اند و سربازانى كه از ايالات و ولايات آمده‌اند و مخارجشان را خزانهء امپراتورى نپرداخته به حساب نيامده‌اند .
روزى كه صدراعظم وارد كاندى شد شواليه مولينو (
molino
) سفير ونيز كه از سوى دولت متبوع خود مأمور مذاكره و انعقاد قرارداد صلح با باب عالى بود حضور داشت . نخست‌وزير در اثناى مذاكره به او گفت : تصرف كاندى براى امپراتور عثمانى بسيار گران تمام شده است ، چه در اين كار سربازان بسيار جان باخته‌اند و دولت متحمّل خرج فراوان گشته است . آقاى مولينو جواب داد : اين جنگ شوم براى دولت ونيز نيز مصائب بزرگ و خسارات عظيم به بار آورد ، و افزون بر مخارج سنگين و سرسام‌آور ، و جز از داوطلبان فرانسوى صد هزار سپاه ونيزى در اين پيكار مدهش كشته شده‌اند ؛ و وقتى صدراعظم از وى پرسيد چرا وقتى بر ونيزيان مسلّم شد كه در برابر هجوم سپاه عثمانى تاب پايدارى ندارند تسليم نشدند ، و اين كار حتمى را به تأخير انداختند ، سفير در جواب گفت : فرانسويان مانع اين كار بودند ، قول دادند اگر مقاومت كنيم به ما مدد مىرسانند ، و براى اين‌كه عثمانى به جنگيدن در دو جبهه ناچار شود ، به آن دولت اعلان جنگ مىدهند .
وى در بهار سال 1669 در جزيرهء كوچكى به نام گزس « 38 » (
gozes
) ضمن تقديم هداياى ارزشمندى به صدراعظم اظهار داشت اگر باب عالى كاندى را به جمهورى ونيز مسترد دارد اين دولت حاضر است جزاير گرابوز (
grabuse
) ، لنگا (
longa
) ، سودا (
suda
) ، تين (
tine
) و چند جزيرهء كوچك ديگر را واگذار نمايد « 39 » ، همچنين علاوه بر تأديهء كليّهء خسارات جنگ ، سالانه پنجاه هزار اكو ماليات بپردازد . نخست‌وزير در جواب مولينو سفير ونيز گفت : امپراتورى عثمانى به شؤون و افتخارات و حيثيت جهانى خود بيشتر از آنچه در خيال شما مىگذرد توجّه مىكند ، و به همين تودهء سنگى كه پس از بيست و چهار سال جنگيدن و تحمل خسارات و ضايعات سنگين به دست آورده خرسند است .
( 38 ) - گزس ( gozes ) يا گز ( goze ) نام جزيرهء كوچكى است در فاصله كمى از جزيرهء كرت . ( 39 ) - گرابوز ، لنگا ، سودا ، نام جزاير كوچك و متصرّفى در اطراف جزيره كرت است كه هر يك در آن روزگاران داراى يك يا چند قلعهء مستحكم بوده است .