سفرنامه شاردن ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٠٨
از پاريس تا تبريز
تبليغ و راهنمايى او خلق ارمنستان به دين مسيح گرويدند و از اين‌رو ملقب به روشنى بخش شد . يك پهلوى سن ژاك (
saint jaques
) اسقف اورشليم ، يك انگشت سن پير (
saint pierre
) و دو انگشت سن باپتيست . راهبان اين صومعه مىگويند كه جسد سن ژان باپتيست در ديرى واقع در نزديكى ارزروم وجود دارد و به سنّت ارامنه نگهدارى مىشود . اين كالبد را لئونس (
leonce
) اسقف قيصريه ، به نخستين بطريق اين صومعه داد ، و پس از اين‌كه سيصد و پنجاه سال در اكس ميازين بود به محلى كه اكنون در آن جاست منتقل شده است . راهبان اكس ميازين (
echs miazin
) كه بزرگ‌ترين دانايان ارمنستان به شمارند چندان نادان و بىخبرند كه نمىدانند ژولين مرتد (
julien apostat
) جسد ژان باپتيست را به آتش سوزانده است . من دربارهء ديگر آثار متبرّك موجود در مخزن دير سخن نمىگويم و به آنچه آورده‌ام بسنده مىكنم . زيرا اين بقاياى متبرك مربوط به قديسينى است كه شهرت و اعتبار زياد ندارد . فقط به اين نكته اشاره مىكنم كه راهبان اين صومعه مىگويند دو ميخى كه دستهاى مسيح مقدس را با آنها به صليب كوبيده‌اند ساليان بسيار در مخزن اين دير « 1 » بوده ، و اكنون يكى از آن دو در ديار بكر و ديگرى در گرجستان نگهدارى مىشود . همچنين شاه عباس كبير پادشاه ايران نيزهء واقعى و جامهء ندوخته حضرت مسيح را از مخزن اين كليسا به اصفهان پايتخت خود برده است .
در ميان كليسا سنگ بزرگ مكعب شكلى است به قطر سه و به ضخامت پنج پا ، ارمنيان معتقدند اين مكانيست كه سن گرگوار يك روز يك‌شنبه ، هنگام غروب آفتاب حضرت مسيح را در حالى كه موعظه مىكرد و دعا مىخواند ، زيارت كرده و با او سخن گفت « 2 » . همچنين ارامنه بر اين باورند كه حضرت مسيح با نورى كه از او ساطع مىشد نقشهء كليساى اكس ميازين را رسم كرد و به سن گرگوار دستور داد كليسا را
( 1 ) - تاورنيه ديد ميخ بزرگى كه با آن دستهاى حضرت مسيح را به صليب كوبيده‌اند در صومعه گگار ( ghegart ) واقع در سى و پنج كيلومترى ايروان - ديار بكر در جنوب شرقى تركيه است - تأييد كرده ؛ گملى كاررى ( gemellicarreri ) در سال 1696 آن را ديده ، همچنين موريه morier مدعى رؤيت آن در اوچ ميازين بوده است . ديار بكر در جنوب شرقى تركيه است . ( 2 ) - لوكاز lucas كه در سال 1700 از آن‌جا گذشته نوشته است : بعد از اين‌كه از دشتى كه چندين رودخانه راه را قطع مىكرد گذشتيم در كليساى بزرگى كه نزديك ديهى بود بار افگنديم ، چاهى كه سن‌گرگوار را در آن افكنده بودند نزديك محراب كليسا بود . ما با نردبانى كه سى و چهار پله داشت وارد چاه شديم وقتى به پايين آن رسيديم به ما گفتند سن گرگوار به فرمان يكى از پادشاهان ارمنستان به اين چاه سرنگون شده ، و سيزده سال در آن بوده است .