سفرنامه شاردن ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٩٦
از پاريس تا تبريز
(
chaldie e
) و آشور (
aesyvr
) را سرزمين پهناور و وسيعى دانسته‌اند كه تا درياى مديترانه گسترده بوده است ؛ امّا هرودت (
hrodote
) پلين (
pline
) ، بطليموس (
potolemee
) و ديگر جغرافىدانان قديم جاى آن را بين صحراى عربستان و بين‌النهرين شناخته‌اند . من پس از مطالعهء چگونگى اوضاع و احوال حكومت در ايران به اين حقيقت مسلّم راه يافتم كه اختلاف مصنّفان قديم در مورد سرحدات و موقع كشورها و ايالات از آن پديد آمده كه در طىّ قرون و اعصار گذشته ، حدود و ثغور ممالك بارها و بارها دچار تغيير و تحوّل شده ، بنابراين آنچه نويسندگان دربارهء اوضاع جغرافيايى و تاريخى هر كشور در زمان خود نوشته‌اند معتبر و منطبق با حقيقت است . البته در برخى موارد نظر به مقتضيات خاصّ در توضيح بعضى وقايع به تفصيل ، و دربارهء برخى حوادث به اختصار كوشيده‌اند . و من بر سر آنم كه بىتوجّه به نوشته‌ها و آثار جغرافىنويسان متقدّم يا متأخر آنچه را خود در مىيابم به رشتهء تحرير درآورم ؛ و اگر مصلحت اقتضا كند به نظرات جغرافىنويسان ديگر نيز بپردازم البته منحصرا نوشته‌هاى مصنفان ايران را مىپذيرم .
گروهى از جغرافىدانان ايران بر اين اعتقادند كه ارمنستان سه قسمت است .
به قسمت اوّل اختصاصا ارمنستان مىگويند . قسمت دوّم تركمنستان ، و قسمت سوّم گرجستان ناميده مىشود . اما عده‌اى بر اين باورند كه اين سرزمين فقط به دو قسمت ارمنستان عليا و ارمنستان سفلى تقسيم مىگردد . ارمنستان سفلى را گاهى عربستان صغير و گاهى هم ارمنستان غربى هم مىگويند ، و بيشتر به نام ارمنستان صغير معروف ، و جزء متصرفات عثمانى است . امّا قسمت عليا كه گاهى آن را شرقى و گاهى ارمنستان كبير مىنامند يكى از ايالتهاى ايران مىباشد . ارمنستان صغير از طرف شرق به ارمنستان ايران ، از جنوب به سوريه ، از مغرب به درياى سياه و از شمال به كاپادوكيّه (
capadoc
) محدود است و ارمنستان بزرگ ميان بين النهرين (
mesopotamu
) ، گرجستان ، ميدى و ارمنستان صغير واقع است . اين مرزبندى از بعضى جهات با نوشته‌هاى جغرافىدانان و نويسندگان عهد قديم كه ارمنستان صغير را ميان كاپادوكيه و فرات و ارمنستان كبير را بين فرات و دجله (
tygre
) دانسته‌اند كاملا منطبق است . امّا با عقيدهء گروه ديگرى كه سوريّه و كناره‌هاى مديترانه و سواحل درياى خزر را جزو ارمنستان ، و شهر ادس (
edesse
) را پايتخت آن مىدانند تفاوت دارد .