تحفة العالم در اوصاف و اخبار شاه سلطان حسين ( فارسى ) — الصفحة ٢٤

شخصيت شاه سلطان حسين از نگاه مؤلف

شخصيت شاه سلطان حسين از نگاه مؤلف

شخصيت شاه سلطان حسين از نگاه مؤلف

اشاره كرديم كه هدف اصلى نويسنده آن است تا ويژگىهاى شاه سلطان حسين را بيان كند ؛ كارى كه او ضمن بيان چهارده صفت به انجام رسانده است .

مىدانيم كه شاه سلطان حسين در منابع پسين عصر صفوى ، به شاهى ضعيف النفس شهرت يافته و از آنجايى كه اين سلسله در زمان وى و با سلطنت او سقوط كرد ، اين خصلت به نام وى ثبت شده است . كارهاى تبليغاتى دوره بعدى به ويژه دوره نادرى و زندى و حتى قاجارى به خصوص تصويرى كه نويسندگان قصه‌سرايى چون رستم التواريخ از اين شاه به دست دادند ، در ايجاد اين تصور بسيار مهم بوده است .

مقايسه آنچه در اين كتاب درباره شاه سلطان حسين آمده و اثرى از اوائل سلطنت اوست ، با آنچه كه در مكافات‌نامه اثرى از سالهاى حمله افغان به ايران ( 1134 - 1142 ) آمده مىتوان مشابهت را در برخى از رفتارهاى اخلاق سياسى شاه سلطان حسين مشاهده كرد . شاهى آرام كه به هيچ روى نمىتواند با كسى تندى كند ، همواره رفتارى آرام دارد ، هيچ خشونتى از خود بروز نمىدهد ، و بالاترين تندى او در حق هر متخلف و مجرمى همين است كه بسا تف به روى او بيندازد . اين نكته‌اى است كه در مكافات‌نامه است .

چو او شاه در عرصهء اقتدار * نديده است شطرنجى روزگار

چه گويم به مدحش كه نطق الكن است * نه حدّ زبان و نه كار من است

زبان عاجز از وصف روحست و نور * قلم قاصر از نقش حور و قُصور

كريم و نعيم و حليم و رحيم * ولى با زن و خواجه ، طفل و حكيم

لطيف و نظيف و رفيق و شفيق * چو آيينه و آب قلبش رقيق

ز بس بود راحم به هر نيك و بد * به نامرد هم حرف تندى نزد

عدو را نمىخواست غمگين كند * مبادا كه بيچاره نفرين كند

كسى گر ز امرش تخلّف نمود * به رويش ز فرط غضب تف نمود

چو دشمن به مُلكش زدى تركتاز * نمىكرد كارى به غير از نماز