سفرنامه فرخ خان امين الدوله ( مخزن الوقايع ) ( فارسى ) — الصفحة ٦١

علت ترقى دول اروپا از نظر جناب سفير

مراتب روابط دوستى كه از روى حقيقت باشد صفت مخصوصهء معنويت را پيدا مينمايد كه هرگاه فيما بين آن دو دولت دوست خالص نفع و ضررى ظهور نمايد چنان كه پايهء دوستى طرفين از روى حقيقت و نفع و ضرر هردو راجع بهمديگر است اولياى دولت ايران را منظور اين است كه اين دوستى در تحت شقّ ثانوى باشد ، يعنى درجهء رابطهء الفت و مودّت بين الدولتين اسلاميتين به جائى منتهى شود و در جائى صورت استقرار پيدا نمايد كه فى الحقيقة اين دو دولت بزرگ بالاشتراك نفع و ضرر طرفين را از همديگر عدّ فرمايند ، و موافق عقل هرذيشعورى از افراد انسانى اين كيفيت سزاوار شأن اين دو دولت علّيه خواهد بود ، زيرا چنان كه مسلم « 1 » است دول « يروپ » كه ساعت بساعت ترقى و وسعت در هرخصوص پيدا مىنمايند عمده اين است كه آميزش زيادى بهمديگر تحصيل كردند .

اولياى دولت علّيهء ايران زياده تأسف مىكنند كه باوجود جهت جامعيهء اسلاميه چرا بايد در ميان اين دو دولت روزبروز الفت باطنى گرمتر نگردد .

جناب ناظر امور خارجه جواب داد كه من شخصا شريك تأسف اولياى دولت ايران هستم ، بطوريكه جناب ايلچى كبير ميفرمايند همه صحيح و بجاست ، در صورتى كه در ممالك شرقيه بجز اين دو دولت اسلام دولت ديگر نباشد ، چرا بايد اتحاد و يكجهتى ايشان طورى نباشد كه محسود ديگران شوند و خدا ميداند كه رسوم مكالمه و مذاكرهء رسميه را بكنار بگذاريم ، از آنجاكه هردو اين دولت اسلام هستند و اهالى اسلام سواى اين دو دولت ، دولت ديگر ندارند به اعتقاد

( 1 ) - در اصل : مسلّمى .