سفرنامه فرخ خان امين الدوله ( مخزن الوقايع ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٧
داستان جنگ جنوب
به زن ميرزا هاشم خان نبود ، بلكه تمام اين بهانه‌جوئىها . . . مربوط به هرات و افغانستان بود . . . » « 1 »
داستان جنگ جنوب
داستان جنگ جنوب
دولت انگليس پس از آنكه اطلاع يافت شرايط سفير او در استانبول از طرف فرخ خان امين الملك كه از طرف دولت ايران به سفارت عثمانى و فرانسه و چند مملكت ديگر اروپا رفته بود رد شده است تصميم گرفت كه با فرستادن كشتى جنگى و لشكر به ايران ، اين دولت را بخالى كردن هرات وادارد و به همين عزم « در چهارم ربيع الثانى 1273 چهل و پنج كشتى انگليسى كه حامل 8500 نفر لشكر نظام و خدمه و 1150 سر اسب‌سوارى و 450 رأس گاو عرّاده‌كش بود در لنگرگاه بوشهر رسيد و لنگر انداخت « 2 » » . دو روز بعد انگليسها جزيرهء خارك را تصرف كردند و آنگاه بوشهر را گرفتند . ناصر الدين شاه ميرزا محمد خان قاجار كشيكچىباشى را كه بعدها سپهسالار لقب يافت و بصدارت نيز رسيد بجلوگيرى انگليسها مأمور جنوب كرد . اما نه او و نه خانلر ميرزا احتشام الدوله والى خوزستان ، با وجود رشادت سپاهيان ، هيچكدام نتوانستند از پيشرفت انگليسها در طرف بوشهر و محمّره ( خرمشهر ) جلوگيرى كنند و حتى انگليسها تا اهواز نيز جلو آمدند . دربار ايران وارد جنگ شد ولى از همان اول كار معلوم بود كه در اين كارزار كار ايران زار است . زيرا نه در قشون فرماندهء كافى و لايق وجود داشت ، و نه در مقامات عاليهء دولت فكر دفاع از وطن ، و نه در خزانه پول ، و نه متحدى قوى در خارج . داستان رقّت‌بار جنگ جنوب ضمن كتاب « چند تاريخچهء » كسروى بنابر يادداشتهاى يك ياور فراهانى آمده است . واتسون نيز در كتاب خود به آن اشاره
( 1 ) - سياستگران دورهء قاجار صفحات 32 - 36 . ( 2 ) - حقايق الاخبار در وقايع سال 1273 . منتظم ناصرى ج 3 ص 251 .