خاطرات ممتحن الدوله ( فارسى ) — الصفحة ٨٦
شرح زندگى ميرزا حسين خان سپهسالار
نتوانست در آن مقام دوام نمايد و به تهران آمد و استعفا داد ، در تهران شخص محترمى از دوستانش به ايشان ايراد كرد كه شما با آن متانت و عشق به كار چرا از مأموريتى كه ميرزا حسين خان مشير الدوله را صاحب آلاف و الوف كرد ، استعفا كرده نتوانستيد سفارت را اداره نموده و استفاده بكنيد ؟ حسنعلى خان جواب داد :
از بس سلف من به عموم ناس از درباريان و ادارات دولت عثمانى دروغ گفته بود و دروغ‌گويى از من ساخته نبود ، زيست در آن پايتخت را از قوهء خود خارج ديده نتوانستم در آنجا بمانم .
در مقايسهء زندگانى و خدمت مرحوم حاجى ميرزا حسين خان سپهسالار و مرحوم حسنعلى خان اميرنظام گروسى كه هردو در يك عصر و زمان - يكى در كشور عثمانى و آن ديگرى در فرانسه مأموريت داشتند - اين شعر به خاطرم رسيد :
دانهء فلفل سياه و خال مهرويان سياه * هردو جانسوزند اما اين كجا و آن كجا
شرح زندگى ميرزا حسين خان سپهسالار
شرح زندگى ميرزا حسين خان سپهسالار
مرحوم ميرزا حسين خان فرزند مرحوم ميرزا نبى خان قزوينى چندى در زمان سلطنت مرحوم محمد شاه وزير عدليه گشت و بعد حاجى ميرزا آقاسى صدراعظم ايشان را به حكومت اصفهان فرستاد و بعد به واسطهء نرساندن اقساط ماليات معزول و در تهران دعوت حق را لبيك گفت و دارايى او را ديوان در عوض ماليات ضبط نمود . ولى باز هم مبلغى باقىدار بود و ديوان از اولادش كه يكى همين مرحوم ميرزا حسين خان و ديگرى نصر الله خان نصر الملك و ميرزا عبد الله خان علاء الملك و يحيى خان بودند مطالبه مىنمود .
پس از فوت محمد شاه حاجى ميرزا آقاسى در حضرت عبد العظيم بستى گشت و مدتى در آنجا خائف بماند تا اينكه ناصر الدين شاه به تخت سلطنت نشست و مرحوم ميرزا تقى خان امير اتابك به صدارت رسيد .
چون مرحوم حاجى ميرزا آقاسى بلاعقب بود تمام دارايى و ماليهء خود را به شاه هبه نموده بود . مرحوم شادروان اميركبير به حاجى اطمينان داده او را روانهء عتبات - مثل تبعيد - نمود و حاجى در اماكن مشرفهء عتبات مرحوم گشت .