تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — الصفحة ٤٠٩
گفتار دهم واليگرى محمد وليخان بآذربايجان
گفتار دهم واليگرى محمد وليخان بآذربايجان
گفتار دهم واليگرى محمد وليخان بآذربايجان
در سال 1291 تا چند ماه كارهاى صمد خان را يكايك نمىشناسيم ، در اين زمان من براى آنكه خود را از آزار و زبان‌درازى ملايان و ديگران آسوده دارم از خانه كمتر بيرون مىآمدم و يكسال كمابيش از پيش‌آمدهاى شهر آگاهى چندانى پيدا نميكردم ، يادداشتى هم از ديگرى درباره اين چند ماه در دست نيست « 1 » . آنچه ميدانيم بازار گرفتن و بستن و زدن و پول گرفتن همچنان گرم ميبود و بهريك يا دو هفته كسى را از آزاديخواهان پيدا كرده با دستور صمد خان ميكشتند .
چنان كه گفته‌ايم همهء كسانى را كه صمد خان كشته ما بنام نمىشناسيم و شماره آنها بسيار بيشتر است . در روزنامه حكمت كه در آنزمان در مصر به فارسى پراكنده ميشد شماره آنها را در نه ماه نخست 243 تن نوشته . اين شمارش اگرچه چندان درست نيست ليكن بسيار دروغ هم نيست .
اكنون يكرشته پيكره‌ها در دست ماست كه هر يكى تن بيروانى را آويخته بدار يا خوابيده به روى خاك با نگاهبانى از سربازان در پيرامون آن نشان ميدهد و در بيشتر آنها « محمد ميرغضب » دژخيم صمد خان نيز پديدار است و اين مىرساند كه هماندم كه كار كشتن انجام گرفته پيكره برداشته شده است . بر رو يا بر پشت برخى از آنها نام كشته را هم از « محمد خان قفقازى » و « يونس اردبيلى » و « امامقلى » مىيابيم ليكن سرگذشت دلگداز هيچيك را نميدانيم و از زمان آن آگاه نيستيم . از آنسوى در فهرستى كه يكى از تبريزيان از كشتگان با دستور صمد خان گرفته است نامهاى
( 1 ) يادداشت‌هاى اردبيلى در اينجا بريده شده و آنچه بوده از ميان رفته .