تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — الصفحة ٤٠٢

گفتار نهم جنبش ملايان براى خواستن محمد عليميرزا

چنان كه گفته‌ايم صمد خان چون با زور روسيان آذربايجان را در دست ميداشت و پشتش به يارى ايشان گرم مىبود آرزو ميكرد محمد عليميرزا را دوباره بتاج و تخت ايران برساند و چون محمد عليميرزا هنوز در ايران مىزيست و در استراباد هواخواهانى بر گرد سرش بودند و ايلهاى ايران بيشتر نيكخواه او بشمار مىرفتند و پس از همه روسيان هميشه پشتيبانى نشان ميدادند چندان دشوارى در آن كار نميديد ، بويژه با بسته شدن مجلس و بهم خوردن شكوه آزاديخواهى در تهران و ديگر جاها كه بر دليرى دشمنان مشروطه بسيار مىافزود . چنان كه در همان هنگام‌ها سالار الدوله بار ديگر ميدان يافته بكرمانشاهان تاخت و آنجا را گرفت . با آن گسيختن شيرازه كارها و درماندگى دولت محمد على اين‌بار به آسانى توانستى كار از پيش برد ، صمد خان نيز بيهوده اميد نمىبست ، چيزى كه هست انگليسيان از محمد على سخت بيزار بودند و روسيان ناگزير شده با ايشان همراهى مينمودند . اينست صمد خان چون به كار برخاست و ايلهاى آذربايجان را بر آن واميداشت كه لشگرگاهى در ميانه پديد آورند و همه در آنجا گرد آمده بهمدستى ايلهاى خمسه لشگر انبوهى آرايند و آهنگ تهران كنند و نيز دسته‌اى از شاهسونان را ب گيلان فرستاد كه از آن راه پيش روند ، انگليسيان زبان برنجيدگى بازنمودند و با دست روسيان جلو كار را گرفتند .

صمد خان چون ديد از آن راه كارى پيش نرفت بانديشه ديگرى افتاد و آن اينكه ملايان تبريز را بخواستن محمد عليميرزا وادارد و چون آموزگار او در اين نيرنگها رشيد الملك بود هم با دست او ملايان را به كار برانگيخت . حاجى ميرزا حسن