تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — الصفحة ١٦٧
گفتار بيستم بازگشت محمد على ميرزا بايران
گفتار بيستم بازگشت محمد على ميرزا بايران
گفتار بيستم بازگشت محمد على ميرزا بايران
چنان كه گفتيم از تابستان سال 1289 آگاهىها از آهنگ محمد على ميرزا ببازگشت و از كوششهاى او در اين‌باره بدولت ايران ميرسيد و اين بود در آن هنگام دولت خواست از پرداخت پول به او كه هرسه ماه يك بار بايستى داد خوددارى كند ولى نمايندگان روس و انگليس سختگيريها كردند و دولت را ناگزير ساختند كه بخيره پول هنگفتى ( 25 هزار تومان ) به او بپردازد . محمد على همين كه پول را گرفت دست و بالش بازتر گرديد و از اودسا بيرون شتافته در اروپا بگردش پرداخت و شهرهاى وينه و بركسيل و برلين و روم و ميران ونيس و پاريس و شهرهاى ديگرى را ديد و در هريك چند روزى درنگ كرده با هواداران و دمسازان خود ديدار تازه گردانيد . با عموى خود ظل السلطان كه اينهنگام سخت با مشروطه دشمنى مينمود و با برادرانش سالار الدوله و شعاع السلطنه آنچه گفتنى بود گفت و آنچه نهادنى بود نهاد و بنياد كار خود را استوار گردانيد . پس از ديرى باودسا بازگشت و بار ديگر از آنجا ناپيدا شد و سراغش از وينه رسيد و خواهيم ديد كه در وينه با يكى از نمايندگان سياسى روس ديدار كرد و يك رشته گفتگوهايى در ميان رفت .
همه اين آگاهىها بدولت ميرسيد و چون سال 1290 آغاز شد آگهىها از باكو و ديگر جاها مىآمد كه همگى آهنگ محمد على ميرزا را ببازگشت ايران و جنبش كاركنان و هواداران او را ميرسانيده و آينده را تاريك نشان ميداد . بيش از همه رفتار نمايندگان سياسى روس در ايران ديگرگونه شده نيك مىفهمانيد كه همگى ايشان چشم به راه محمد على دارند و زمينه براى بازگشت او آماده ميسازند . كار بجايى