تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — الصفحة ١٢٠
گفتار پانزدهم بدرفتاريهاى همسايگان
چون خواستند اين را دستاويز گرفته درخواست نهانى خود را در زير پرده‌هايى به ايران بفهمانند اينست تا دو ماه باهم گفتگو داشتند تا در آخرهاى بهمن پاسخى دادند .
در اينهنگام حال اروپا بس بيمناك شده و دشمنى و همچشمى ميانه آلمان و همدستان او با فرانسه و انگليس و روس رو به سختى داشت . اينست دو دولت نيز در آسيا و ايران رفتار خود را ديگر ساخته چنين ميخواستند از گرفتاريهاى دولتهاى اروپا فرصت جسته جاى پاى خود را در اينجا بس استوار سازند . امروز پس از بيست‌واند سال سياستهاى نهانى بيرون افتاده و ما ميدانيم كه پيمان 1907 ميانه روس و انگليس درباره ايران و افغان دامنه پيمان بزرگ ديگرى درباره پيش‌آمدهاى اروپا بوده و دو دولت چنين ميخواسته‌اند براى آمادگى بجنگ جهانگير به كارهاى خود در آسيا سامانى دهند و در آن زمان كه در اروپا سرگرمىهايى براى ديگران پيش‌آمده بود بر آن شدند پيمان را به كار بندند . اين بىگفتگوست كه اينان ميخواستند ايران را ميانه خود بخش كنند و پيمان 1907 خود نقشه آن انديشه بوده . چيزى كه هست ميخواستند نام ايران بازماند و يك دولت ناتوان و درمانده‌اى پايدار باشد و اين از بهر چند نتيجه بود : يكى آنكه دولتهاى اروپا نخروشند و زبان بگله باز نكنند . ديگرى آنكه در درون ايران جنبش - هايى پديد نيايد و هرگاه كسانى پس پرده را دريافته جوشيدند با دست همان دولت ناتوان بر سر ايشان كوبند .
اين بود درخواست نهانى دو همسايه و چون دولت ايران بوامخواهى برخاست بر آن شدند در اينميان چيزهايى را بايرانيان بفهمانند و گوشهاى ايشان را پر كنند .
اين بود دو ماه گفتگو كرده آنهنگام چنين پاسخ دادند : دو دولت مىتوانند تنها چهارصد هزار ليره به ايران وام دهند ليكن بايد ايران فهرستى براى دررفت نوشته بآگاهى دو دولت رساند . نيز بايد دررفت با دست كميسيونى از دو تن ايرانى و دو تن اروپايى باشد .
دولت ايران هفت تن از فرانسه براى كارهاى ماليه مزدور گيرد . نيز براى كارهاى سپاهى سركردگان از اروپا ( با آگاهى دو دولت ) بخواهد . كشيدن راه‌آهن در ايران بيك كس بيگانه‌اى واگزار نشود . كشتىرانى در درياچه ارومى به روس واگزار گردد .
پيداست كه اين درخواستها بگفتگوى وامخواهى پيوستگى نداشت و از انديشه‌هاى