تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى ) — الصفحة ٢٦٥

وفات سلطان محمود در 421

معروف كرده است امّا بايد دانست كه بيشتر اين شهرت بر اثر تملّقات معاصرين متعصّب اوست كه غزوات او را در هند در راه نشر اسلام و برانداختن كفّار از اعظم خدمات شمرده و ساحت او را كه عنوان مجاهد فى سبيل اللّه داشته از هر عيب و نقصى برى جلوه داده‌اند در صورتى كه اگر بديدهء انصاف بنگريم محمود معايب بزرگ داشته و فتوحات او بجاى آنكه براى مردم ايران مفيد واقع شود بضررهاى بزرگ منجر گرديده است . بر روى هم ايّام سلطنت محمود از لحاظ قوم ايرانى از دوره‌هاى بسيار مظلم است و يمين الدّوله در تاريخ ايران چندان نام نيكى ندارد بشرح ذيل :

1 - مشهور چنانست كه در دربار محمود 400 شاعر ماهر اجتماع داشتند و سلطان را مدح ميگفته‌اند و چنان كه ميدانيم از اين جماعت بوده‌اند عنصرى بلخى و فرّخى سيستانى و عسجدى مروزى و زينبى علوى و فردوسى طوسى و منشورى سمرقندى و كسائى مروزى و غضايرى رازى و شبهه‌اى نيست كه از اين ميان بزرگترين و نامورترين ايشان همان فردوسى طوسى است چنان كه از علماى دستگاه محمودى هيچكس جليل القدرتر و بزرگوارتر از ابو ريحان بيرونى نبوده است امّا چنان كه ميدانيم محمود از كثرت لئامت با فردوسى رفتارى را كه مشهور است پيش گرفت و حكم قتل ابو ريحان را وقتى بعلّت حقيقتى علمى كه گفته بود و به نظر سلطان كفر مىآمد صادر كرد و آن دانشمند فقط بوساطت ابو نصر مشكان دبير سلطان از كشته شدن نجات يافت .

محمود كه ترك‌نژاد بود و درست لطايف زبان فارسى را درك نميكرد و بعلّت تعصّب شديد در مذهب تسنّن با هرچه كه از آن بوى حكمت و آزادى فكر مىآمد به سختى دشمنى داشت هيچگاه نميتوانست با ميل دل و ذوق طبيعى طالب شعر و ادبيّات و جوياى علم و حكمت باشد . تمام تظاهراتى كه در اين راه از محمود ديده شده از آن نظر بوده است كه وجود شعرا و علماى معروف در گرد دربار در آن ايّام از اسباب شكوه و جلال محسوب ميشده و شعرا با سرودن مدايح امرا و سلاطين و فضلا با نوشتن كتب و رسائل باسم ايشان بهترين وسيلهء نشر مفاخر و بلند آواز ساختن نام ممدوحين