تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى ) — الصفحة ٥٣
فتح الفتوح نهاوند در سال 21
در جلگهء بين فرات و دجله برفع خستگى و گشودن آباديهاى آن قسمت مشغول شدند .
يزدگرد چون ديد كه از عهدهء دفاع پاىتخت اجدادى برنمىآيد با بزرگان دربارى و زنان و قسمت مهمّ نفايس خزاين خود به سمت كوههاى غربى نجد ايران حركت نمود و در حلوان اقامت گزيد و خيالش اين بود كه لااقل در معابر تنگ اين قسمت جلوى سيل هجوم عرب را بگيرد . از قضا مقارن فرار يزدگرد طاعون و قحطسالى در ميان ايرانيان بروز كرد و از اين راه نيز لطمات كلى به اين قوم برگشته روز وارد آمد .
ايرانيها پلهاى دجله را خراب كردند تا عبور بر عرب ممتنع گردد اما اين جماعت كه بعشق بهشت مرگ را خوار ميشمردند با اسب به آب زدند و ساحل يمين دجله را از ايرانيها پاك كردند تا قايقها باروبنهء مسلمين را به اين طرف شطّ بياورند .
سعد و لشكريان او بتدريج آباديهاى حومهء مداين را گرفتند و چون ديگر در پاىتخت ساسانى كسى كه درصدد دفاع آنجا باشد نمانده بود آن شهر بيمانند كه قرنها بر قسمت عظيمى از عالم حكومت ميكرد و مركز ثروت و خزينهء نفايس بود در صفر سال 16 بدست عرب افتاد و غارتگرانى كه به اين شوق فرسنگها راه آمده و سختيها بر خود هموار كرده بودند بهشت موعود را در اين دنيا يافتند و در بردن مال و معاملات زشت نسبت بمغلوبين از حدود انصاف و اعتدال به كلى خارج شدند .
يزدگرد تيره‌بخت در كوههاى كرمانشاه نيز نتوانست از عرب جلوگيرى كند و پس از دو شكست كه در جلولا و حلوان از جرير بن عبد اللّه بجلى خورد به سمت اصفهان گريخت و عرب به اين ترتيب علاوه بر فتح سراسر جلگهء عراق و سواد دجله در حصارهاى ايران داخلى نيز رخنه كردند چنان كه به سهولت موصل و تكريت را از طرفى و كرمانشاه را از طرفى ديگر مسخر خود ساختند .
فتح الفتوح نهاوند در سال 21
فتح الفتوح نهاوند در سال 21
بعد از فتح قادسيه سعد بن ابى وقاص باشارهء عمر ببناى شهرى جهت هجرت قبايل عرب از عربستان بعراق پرداخت و كوفهء حاليه را به همين قصد در سال 17 هجرى ساخت و آن شهر كه بتدريج آباد و پرجمعيت شد به علت نزديكى بتدريج جاى حيرهء قديم را گرفت چنان كه بصره ( تاريخ بناى آن بتوسط