سفرنامه بخارا ( عصر محمد شاه قاجار ) ( فارسى ) — الصفحة ١٥
معرفى نسخهء حاضر با اشاره‌اى به كتاب‌هايى دربارهء ماوراء النهر
يكى از كارگزاران دولت ايران است كه به دربار امير بخارا به قصد چند مأموريت اعزام شده اما نه در دورهء فتحعليشاه بلكه در دورهء محمد شاه و حدود سال‌هاى 60 - 1259 ه . ق . چون صفحه‌هاى پايانى نسخه كه « نسخه منحصر به‌فرد نيز بوده » ناقص است ، هيچگونه نام و نشانى از مؤلف نيامده ، حتى اشارهء دقيقى به سال مأموريت نشده است . با وجود اين از قراين و شواهد پيداست كه بايد اين مأموريت بين سال‌هاى 60 - 1259 ه . ق انجام گرفته باشد . در متن به سال تركى توشقان ئيل اشاره مىشود كه حدودا با سال 1259 ه . ق منطبق است . همچنين مأموريت « ژوژف ولف » به بخارا در سال 1844 م . صورت گرفته كه با سال 1260 ه . ق منطبق است .
همانگونه كه پيشتر گفته شد اهميت اين سفرنامه بدان خاطر است كه نخستين گزارش موجود يك مأمور ايرانى دورهء قاجاريه از ماوراء النهر بويژه بخاراست .
جاى تعجب است كه در كتابهاى تاريخى دورهء قاجاريه هيچ اشاره‌اى به اين سفر و شخص سفير نشده است . البته بايد درنظر داشت كه ممكن است پيش از اين گزارشهايى از همين نوع تهيه شده باشد كه متأسفانه به‌دست نيامد .
ويژگى ديگر اين گزارش ، بيان روحيهء ضد انگليسى امير بخارا و عدم اعتماد وى به مأمورين « دولت فخيمه » است كه از مناظرهء امير با فرستادهء ايرانى ( مؤلف كتاب ) به‌خوبى استنباط مىشود .
از موارد مهم ديگرى كه در اين سفرنامه به آن اشاره شده است اختلافات بين خانات خيوه و بخارا و خوقند است كه مانع از پيوستگى آنها شده و نيز ضرورت پيوند بيشتر اين خانات با دولت ايران كه امير بخارا بدان باور دارد ، امرى كه حداقل انگليسىها براى منافع خود در هندوستان خطرناك مىدانستند . بهرحال اين رساله گرچه مختصر است ولى حاوى مطالب مفيد براى بررسى روابط ايران و ماوراء النهر در دورهء قاجاريه ، ضمن آنكه مؤلف سعى كرده در حد وسع علمى خود و اطلاعاتى كه از محل به‌دست آورده ، به بعضى از آداب و رسوم بخارا و مناصب