سفرنامه كلات ( فارسى ) — الصفحة ٤١٤
فصل شانزدهم ماه جمادى الثانى 1324 يا آزادى عمومى
گفت : مقصود شما از تغيير كلى چيست ؟
گفتم : واضح است ، همه‌جا مقصود يكى است .
توضيح خواست .
گفتم : يعنى تغيير سلطنت ظالمه بسلطنت عادله و تبديل دولت قاهره مستبده بدولت مشروطه ، همان قسم كه امروز اغلب دولتهاى روى زمين مشروطه است .
جواب داد : آيا عقيده شما اين است كه ممكن است دولت ايران مشروطه بشود ؟
گفتم : گذشته از آنكه امكان او را اعتقاد دارم همين ايام انتظار وقوع او را هم ميبرم .
پرسيد : بچه دليل ؟
گفتم : هيچ دليل بهتر از ضعف دربار ايران نيست و لا سيما بعد از انفصال عين الدوله ، با كسالت مزاج شاه و فقر و احتياج فوق العاده دربار حتما اوضاع بهم خواهد خورد .
پرسيد : آيا مشير الدوله با اين اساس مساعدت خواهد كرد ؟
گفتم : بلى بواسطه آنكه مشير الدوله ملك فوق العاده تحصيل كرده و هميشه از استبداد وحشت دارد كه مبادا مثل ازمان سابقه بيك اشاره تمام دارائى او را ضبط كنند ، بعلاوه بقاى او بر مسند صدارت بدون تغير اوضاع محال است و ناچار مثل صدور سابقه بعد از پنج شش ماه و يك سال بايد مطرود دربار و منفور ملت شده از خانه و زندگى خود صرف‌نظر نموده براى حفظ جان بيكى از ممالك فرنگ پناه ببرد و فى الحقيقه آواره و محبوس باشد ، يا مثل مرحوم امين الدوله در « لشت‌نشا » مدقوق شده بميرد ، در حالتى كه كسى بالاى سرش نباشد كه دم آخر يك جرعه آب يا يك كلمه جواب به او بدهد ، اما با تغيير اوضاع تا هر وقت كار بتواند بكند و هر وقت