سفرنامه كلات ( فارسى ) — الصفحة ٣٦٤

فصل پانزدهم محاكمات كلات

پرستى بوده و ضمنا چندين لايحه از مندرجات ( ادب ) را نقل كرده بود ، لابد جرايد اروپا و مصر هم مفصلا خواهند نوشت و اگر مندرجات ادب را فقط چند نفر ايرانى ميخواندند ، حالا اين جرائد در تمام دنيا منتشر مىشود ، اين است كه فلاسفه ميگويند حفظ و بقاء هر چيزى به مثل است و رفع آن بضد .

مصطفى چون در معنى را بسفت * تعرف الاشياء بالاضداد گفت

تخم عدالت از انتشار ظلم كاشته مىشود و هر قدر در مملكتى ظلم بيشتر رواج يابد توجه نفوس آن مملكت به عدالت زيادتر خواهد شد .

هرچند در اين كتاب سعى ميكنم كه ساده بنويسم و نظم و نثر بىموقع درج نكنم ولى در اين موقع ظلم است از چند شعر مثنوى صرف‌نظر كنم و استشهاد به آنها ننمايم .

آن يكى واعظ چو بر تخت آمدى * قاطعان راه را داعى شدى

دست برميداشت يا رب رحم كن * بر بدان و طاغيان مفسدان

بر همه تسخر كنان اهل خير * بر همه كافر دلان اهل دير

مرد را گفتند كاين معهود نيست * دعوت اهل ظلالت سود نيست

گفت نيكوئى از آنها ديده‌ام * من دعاشان زين سبب بگزيده‌ام

خبث و جور و ظلم چندان ساختند * كه مرا از شر بخير انداختند

در حقيقت هر مرض داروى تو است * كيمياى نافع دلجوى تو است

كه از او خود ميگريزى با دعا * استعانت جوئى از فضل خدا

خلق را با تو بد و بد خو كند * تا تو را ناچار رو آنسو كند

در حقيقت دوستانت دشمنند * كه ز حضرت دور و مشغولت كنند

اگر عين الدوله بر مردم سختگيرى نكرده بود قلوب مردم بر عزل او متوجه نمىشد اگر مسيونوز و اجزائش علاوه از قرار داد معين از مال التجاره حقوق نامشروع