سفرنامه كلات ( فارسى ) — الصفحة ٣١٠
فصل چهاردهم وقايع عمده متفرقه كه در زمان توقف ما در كلات واقع شده
موفق شدند چنان كه حسا مشاهده ميكنيم ادنى افراد ملت اروپا در حمايت قانون داراى چه معلوماتى شده كه عالمى را مرهون اكتشافات خود ساخته و بچه مقاماتى رسيده‌اند كه عقول محدوده ماها آنها را حمل بر سحر يا كرامت مىكند ، ولى ايرانى چون از نعمت قانون به كلى محروم است در خم اولين كوچه سرگردان و حيران مانده است و در نظر دانشمندان از حوزه انسانيت خارج و در جزء حيوانات شمرده و باسم ملل وحشى يا نيم‌وحشى نام برده مىشود و دانشمندان مملكت و مربيان ملت نتوانسته‌اند نتايج اين بزرگ موهبت الهى را به ملت خود حالى كنند ، يا نخواسته‌اند ، چرا كه امروز از هركسى از مردم ايران سؤال ميكنم آيا راضى به وضع قانون هستى يا خير ؟ فورا در جواب گوينده را لعن و تكفير مىكند و بالاخره او را « بابى » و لامذهب ميخواند اما همان وقت اگر از همان شخص سؤال شود آيا ميل دارى جان و مالت محفوظ بماند و احدى تعدى و تجاوز بحقوقت را نتواند ، البته جواب خواهد داد كه كمال آرزو را دارم و جهت اين نزاع لفظى همان است كه پيشوايان قوم ما ندانسته اند يا نخواسته‌اند كه چشم و گوش مردم را باز كنند و از دائرهء الفاظ ترقى نكرده‌اند چنان كه در ميان خطبا و شعرا ايران از زمان باستان تا اين زمان هنوز كسى را نديده و نشنيده‌ايم كه بدون ملاحظه لطافت الفاظ و ترادف قوافى مطلبى بگويد يا بنويسد كه مفيد به حال عموم باشد ، بزرگترين آثاريكه از فيلسوفان ما بيادگار مانده و مايه افتخار ماها است « مثنوى ملاى رومى » است و « كليات شيخ سعدى » و اهل خبره ميدانند مثنوى فقط مشتمل بر فلسفه اخلاقى است و كليات شيخ مشحون بادبيات مندرسه عرب است و باقى تصنيفات و تأليفات عرفانى متقدمين و متأخرين جز الفاظى و دعوت خلق بانزواء و ترك علائق كه موجب اختلال نظام عالم است چيزى ديگر ندارد و در واقع مردم را بكسالت و بيكارى نصيحت كرده‌اند اما حكماى الهيين باقسامهم هنوز از عالم امر بعالم خلق پرداخته‌اند