تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٠٨
چند نكته در پايان
چند نكته در پايان
چند نكته در پايان
پژوهنده‌اى كه بخواهد بحرانهائى را كه پس از انوشروان تا پايان كار يزدگرد سوم آخرين پادشاه ساسانى در ايران رخ نموده ، در پرتو اسناد و مداركى كه كم‌وبيش بدانها اشاره رفت مورد دقّت قرار دهد ، و بكوشد تا از روى نمودهاى آشكار آنها به علّت يا علّتهاى نهانى آنها هم راه يابد ، خود را با پديده‌اى روبرو خواهد يافت كه هرچند در ظاهر نمودى ندارد ولى سايهء آن را در بيشتر رويدادهاى اين دوران مىتوان تشخيص داد ، و آن پديده‌اى است كه اگر بنا باشد آن را هم در رديف همين بحرانها قرار داد بايد آن را بحران فكرى و فرهنگى ناميد ، زيرا در اصل برخاسته از ناهماهنگى فكرى و فرهنگى بوده است كه در آن دوره بر جامعهء ايران حكمفرما بوده ، و همان هم در بيشتر موارد سلسله‌جنبان بحرانهاى ديگر مىشده است .
اين ناهماهنگى از اين‌جا سرچشمه مىگرفته كه در آن دوران ، به‌جز آن دسته از كسانى كه همهء مسائلى را كه جامعهء آن روز ايران با آن درگير بوده است از خلال همان سنّتهاى ديرين مىديده‌اند ، و راه چارهء آنها را هم در همان آيينهاى كهن مىجسته يا مىخواسته‌اند ، كسان ديگرى هم بوده‌اند كه همان مسائل را از ديد بازترى مىنگريسته‌اند ، و به‌جز معيارهاى سنّتى معيارهاى ديگرى را هم مىشناخته‌اند ، كه هميشه با سنّتهاى قديم هماهنگى نداشته و غالبا با آنها در تعارض بوده‌اند . و همين تعارض هم آشفتگى امور را در پى داشته است .
كريستن‌سن در كتاب « ايران در زمان ساسانيان » در پايان فصل مربوط به خسرو انوشروان ، پس از ذكر اين مطلب كه : « سلطنت خسرو اوّل يكى از درخشنده‌ترين دوره‌هاى عهد ساسانى است ، و ايران چنان عظمتى يافت كه حتّى از عهد شاهپوران بزرگ نيز درگذشت . و توسعهء دامنهء ادبيّات و تربيت معنوى اين عهد را كيفيت مخصوص بخشيد » ، در پايان شرحى كه از اوضاع مادى و احوال اجتماعى و معنوى قوم ايرانى در آن زمان آورده اين مطلب را هم افزوده است : « مىتوانيم بگوئيم كه مصائب عمومى و بدبختىهاى اجتماعى در عهد انوشروان كمتر از ادوار سلف بوده ، ولى مردم بيشتر آن را حس مىكرده‌اند ، زيرا بيشتر فكر