تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١١١
سخنى دربارهء تاريخ جامع اسلام
سخنى دربارهء تاريخ جامع اسلام
سخنى دربارهء تاريخ جامع اسلام
معمولا وقتى از تاريخ اسلام سخن مىرود سرگذشت اين دين در شبه‌جزيره عربستان در زمان حيات پيغمبر اكرم و سپس تاريخ اعراب مسلمان و مجادلات آنها قصد مىشود . ولى مراد در اين‌جا تنها اين معنى نيست . آنچه در اين‌جا از تاريخ اسلام قصد مىشود ، سرگذشت اين دين در همهء جاهائى است كه در آن‌جاها راه يافته و فراز و نشيبهائى است كه در طول تاريخ به خود ديده و شناخت ملّتهائى است كه به آن گرويده‌اند .
اسلام پس از بيرون آمدن از عربستان به سرزمينهاى بسيارى رفته و مردم بىشمارى را با فرهنگها و زبانهاى مختلف دربرگرفته ، و در هر سرزمين و ميان هر ملّت ، سرگذشتى ، و با هر فرهنگ و زبانى ، برخوردى يا آميزشى داشته است .
و آنچه امروز به‌نام فرهنگ اسلامى خوانده مىشود مجموعهء دانشها و تجارب فكرى و روحى و فرهنگ و تمدنى است كه بخشى از آن از گذشتگان به مسلمانان رسيده و بخش ديگرى در طىّ قرنهائى كه انديشه و علم در جهان اسلام زنده و زاينده بوده به‌وسيلهء آگاهان و دانشمندانى از ملّتهاى مختلف اسلامى ، با زمينه‌هاى فرهنگى مختلف و زبانهاى متفاوت ، به‌وجود آمده و بخش اعظم آن به زبان عربى كه زبان علمى مشترك همهء مسلمانان بوده است تدوين گرديده و امروز از مواريث مشترك همهء مسلمانان به‌شمار مىرود .
ملّتهائى كه در طول تاريخ در حوزهء اسلام درآمده‌اند و امروز جامعهء اسلامى را تشكيل مىدهند در يك زمان به اين دين درنيامده‌اند ، و همه هم در يك درجه از تمدن و فرهنگ نبوده‌اند . برخى از اين ملّتها خيلى زود به اين جامعه پيوسته و در تكوين فرهنگ آن شركت مؤثر داشته‌اند ، و برخى از آنها خيلى دير و در دورانى كه جامعه و فرهنگ اسلامى مراحلى از تكامل را پيموده بود آن را دريافته‌اند . برخى را تمدن و فرهنگى بوده است كه به آنها آن توانائى را مىداده تا هم بر ميراث فرهنگى جهان اسلام بيفزايند و هم در گسترش اسلام و فرهنگ اسلامى به جاهاى ديگر سهمى برعهده گيرند ، و برخى ديگر چنين نبوده‌اند .
مراحلى هم كه اين فرهنگ در دوره‌هاى تاريخى خود گذرانده يك‌دست و