تاريخ ايران ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٨
درياچه‌ها
اسامى اين رودخانه بمرور دهور تغيير كرده است . اكسوس ، ناميكه يونانيها آن را استعمال ميكردند ، از شعب علياى آن وخش آب ( رودخانهء وخش ) هنوز همين نام را دارد ، در آن زمان رود ديگر جا كزارت خوانده ميشد . اعراب در زمان فتوحات خود يكى را جيحون و ديگريرا سيحون ميخواندند و ظاهرا اين لفظ تحريفى است از ژيحن و فيشون كه در كتاب پيدايش باب دوم آيه 11 و 13 ذكر شده است و نكتهء قابل‌ملاحظه اين است كه برودخانهء سرحدى سلى سيه نيز همان اسامى جيحان و سيحان داده شده و در هردو مورد اسم دومى را خواسته‌اند با اول متجانس قرار دهند چنان كه درباره ياجوج و مأجوج يا گوگ و مگوگ همين رعايت را كرده‌اند . در زمان حملهء مغول جيحون باسم حاليهء آمودريا و سيحون سير دريا موسوم گرديده است « 1 » .
جيحون رودخانهء تاريخى آسياى مركزى است و من فراموش نميكنم اهتزازيرا كه پيدا كرده‌ام در دفعهء اوليكه آبهاى زرد آن را ديدم . اگرچه در نقطهء چارجوى يا آمودر يا كه از آن عبور ميكردم سواحل آن پست بود و به نظر ما نمايش نداشت معذالك چنين احساس ميكردم كه ديدن جيحون واقعهء مهمى از زندگانى من است و اشعار بلند مايتو آرنولد « 2 » را بخاطر آوردم كه ترجمهء آن اينست « رودخانه باعظمت ميغلطيد و از بخارات و طنين آن وادى پست بيرون ميآمد و در هواى سرد روشن پرستاره ظاهر ميشد .
و از ميان بيابان خلوت ساكت خوارزم در زير مهتاب با نشاط تمام حركت ميكرد » .
درياچه‌ها
درياچه‌ها
در فصل سابق مذكور داشتيم كه وقتى در جاى فلات حاليهء ايران دريائى درونى يا محصور موجود بوده همين كه فلات بالا آمده آن دريا بر طرف شده است . درياچهء رضائيه و درياچه شور شيراز و هامون سيستان و جازموريان و چند درياچهء ديگر بقيه‌ايست كه از آن دريا مانده است و خود آن دريا امروز كوير يا لوت است يا ريگزارهاى زياد ، به اين واسطه درياچه‌هاى مزبور هرجا كه رودهاى زياد وارد آن نميشود بشدت شور است .
( 1 ) - رجوع شود به سرزمين‌هاى خلافت شرقى تأليف گىل ، استرنج صفحه 434 . و آن بهترين كتابى است تاكنون در اينموضوع نوشته شده است « مؤلف » . ( 2 ) - Mattew Arnold .