خلاصة التواريخ ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٩٤

* گفتار « 16 » در آمدن عبيد خان به ولايت خراسان

تا چند دلا بىسر و سامان باشى : * چون طرهء محوشان پريشان باشى

وقتست چو خادمان ز روى اخلاص * در خدمت سلطان خراسان باشى

لمولانا « 1 » هلالى فى جوابه :

گه در پى آزار دل و جان باشى * گاهى زپى غارت ايمان باشى

با اين همه دعوى مسلمانى چيست * كافر باشم گر تو مسلمان باشى

و مع هذا معروض داشتند كه مولانا را جهات و اسباب بسيار است ، خان قبيح حركات به حبس « 2 » وى حكم كرده ازبكان ناكس او را در مجبس قين و شكنجه كرده پس از ايذاى « 3 » بسيار و آزار « 4 » بيرون از شمار ، آن نادر روزگار را در چهار سوق هرات به قتل آوردند * و بعضى را استماع افتاد كه در محلى كه مولانا را به چهار سوق آوردند ، روى او مجروح شده ، سر او را شكسته خون از آن ميرفت . مهرى شاعره « 5 » به ديدن ملا آمده اين مقطع مولانا بر او خواند .

بيت « 6 » :

اين قطره خون چيست به روى تو هلالى * گويا كه دل از غصه به روى تو دويدست

با آنكه مولانا هلالى اين قصيده را كه بعضى از ابيات آن نوشته شده در مدح عبيد - خان به عذرخواهى آن رباعيات گفته بود آن را نيز خوش طبعان به طرز كنايه وانمودند و عداوت كلى مخالفت مذهب بود .

قصيده :

خراسان سينه روى زمين از بهر آن آمد * كه جان آمد درو يعنى عبيد اللّه خان آمد

سمند تند زرين نعل او خورشيد را ماند * كه از مشرق به مغرب رفت و يك شب در ميان آمد

( 1 ) - ن : « لمولانا هلالى فى جوابه » ندارد ( 2 ) - ن : به مجلس بخش بدن وى حكم قوى كرده ( 3 ) - م : براى بسيارى . ن : آزار بسيار آن نادر روزگار ( 4 ) - ب : آزارى ( 5 ) - ن : شاعر ( 6 ) - ن : مقطع