تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٧٢
كتزياس « 7 »
كشفيات جديد هم مواد زياد راجع به اين زمان بدست نيامده . بالاخره دربارهء هرودوت بايد گفت كه بيشتر كشفيات راجع بايران قديم نوشته‌هاى او را تائيد مىكند .
توسيديد « 1 »
توسيديد « 1 »
مورّخ معروف يونانى كه در حوالى 460 ق . م تولد يافت و تقريبا در 395 ق . م درگذشت . اينشخص بهترين مورخ يونانى است : انشاءاش سريع و روشن ، علاقه‌مندىاش بحفظ بيطرفى و حقيقت‌نويسى آشكار و مبرهن . در واقع امر نوشته‌هاى او راجع بمشرق قديم نيست ، زيرا جنگهاى ( پلوپونس ) « 2 » را كه جنگهاى درونى يونان بود شرح داده ولى ، چون جاهائى از آن با تاريخ ايران مربوط است و سياستى را ، كه دربار هخامنشى نسبت بيونان اين زمان اتخاذ كرده بود ، خوب مىنمايد ، به اين مناسبت ذكرى از اين مورخ نامى شد .
كزنفون « 3 »
كزنفون « 3 »
مورّخ يونانى كه از 430 تا 352 ق . م ميزيست و از شاگردان سقراط حكيم بود . اين شخص تصنيفات زياد از خود باقى گذاشته . راجع بايران سه كتاب او مخصوصا جالب توجه است : اولا سفر جنگى كوروش « 4 » ( مقصود كوروش كوچك است ) . ثانيا عقب‌نشينى ده هزار نفر كه احوال ايران را در زمان اردشير دوّم هخامنشى مينمايد . ثالثا دو كتابى كه در اقتصاد ، تربيت جوانان و طرز مملكت‌دارى نوشته . اولى موسوم به ( اك‌ن‌مىكا ) « 5 » و دوّمى معروف به ( كوروپدى ) است كه اكنون بيشتر سيروپدى گويند « 6 » ، يعنى تربيت كوروش ، زيرا براى مصداق تخيلات خود شخص كوروش بزرگ را انتخاب كرده .
چون مضامين نوشته‌هاى او در ضمن تاريخ قديم ايران مشروحا ذكر خواهد شد عجالة ميگذريم . كزنفون چنان كه بيايد در جنگ كوروش كوچك با اردشير دوّم هخامنشى شركت داشت و بعد از جنگ ( كوّناكسا ) يونانيها را باوطانشان مراجعت داد بنابراين آنچه در اين باب نوشته مشاهدات خود او است .
كتزياس « 7 »
كتزياس « 7 »
از اهل كنيد « 8 » ، مستعمرهء دريانى « 9 » در آسياى صغير ، بود ولى تأليفات او بلهجهء ينيانى نوشته شده . مورّخ مذكور در مدت
( 1 ) - Thueydide . ( 2 ) - Peloponese . ( 3 ) - Xenophon . ( 4 ) - Expedition de Cyrus . ( 5 ) - Economiea ( Economie ) . ( 6 ) - Cyropedie . ( 7 ) - Ctesias . ( 8 ) - Cnide . ( 9 ) - Dorien .