تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٩٨
لازار فاربى « 5 »
قرون بعد چيزهائى در كتاب او داخل كرده‌اند .
موسىخورن
موسىخورن
در نيمهء دوّم قرن چهارم ميلادى تولد شده ( در باب زمان حيات او چنان كه بالاتر گفته شد اختلاف است ) . او از شاگردان مسروپ « 1 » ، كه خطّ ارمنى را اختراع كرد ، بشمار مىرود . مورّخ مذكور تحصيلات زياد كرده بود و بدفاتر مشرق زمين و كتابخانهاى يونان ، سوريه و مصر دسترسى داشت .
چون زبان‌سريانى و يونانيرا خوب ميدانست ، كتابهاى زياد ترجمه كرد ، از جمله « زندگانى اسكندر » است كه به كاليستن دروغى نسبت ميدهند . بعد مسافرتى بمصر و آتن و روم كرد و اسنادى بدست آورد ، كه براى نوشتن تاريخ ارمنستان به كار برد .
در اين نوشته‌ها او اقتباسات زياد از ادبيات يونان كرده و معلوم مىشود كه قسمتهائى از ادبيات مزبوره گم شده ، زيرا موسىخورن اسم اشخاصى را از يونانيها ميبرد ، كه اكنون براى ما مجهول‌اند و بنابراين قطعاتى از نوشته‌هاى مورّخين و نويسندگان يونانى در كتاب موسىخورن تا زمان ما محفوظ مانده . كتابيكه او در جغرافيا نوشته ، خلاصه‌اى است از خلاصهء ( پاپ‌پوس اسكندرائى ) « 2 » و در مقدمهء اين كتاب اسامى چند نفر جغرافيادان يونانيرا ذكر كرده .
اليزه وارتابد « 3 »
اليزه وارتابد « 3 »
او در قرن پنجم ميلادى ميزيست . وارتا بد لقبى است كه به او داده‌اند و بمعنى فاضل ، يا چنان كه امروز گويند دكتر « 4 » است .
مولدش معلوم نيست ، همينقدر ميدانند كه در جوانى در جزو سپاهيان وارتان مامىگونى بوده ، وقايع جنگهاى او را يادداشت كرده و بعد در « تاريخ وارتانيان » گنجانده .
اين جنگ‌ها با ايرانيان ميشد ، زيرا يزدگرد دوّم مىخواست ارمنستان بمذهب زرتشتى باقى بماند . معلوم است كه نوشته‌هاى او هم اطلاعاتى راجع بتاريخ اينزمان ايران قديم ميدهد .
لازار فاربى « 5 »
لازار فاربى « 5 »
از يكى از خانواده‌هاى نجيب ارامنه بود و در قصر ( آشوشا ) « 6 » امير كوكارك « 7 » و ايبريها ( گرجىها ) تربيت يافت . بعد در سلك
( 1 ) - Mesrope . ( 2 ) - Pappus d'Alexandrie . ( 3 ) - Elisee Vartabed . ( 4 ) - Doeteur . ( 5 ) - Iazare de Pharbe . ( 6 ) - Aschouscha . ( 7 ) - Koukark .