تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٥٦٧

شيوهء سخنورى ، ويژگيها و مرحله‌هاى تحول آن در عهد صفوى

صائب :

خواهد فتاد دامن زلفش بدست من * اين فال را ز شانهء شمشاد ديده‌ايم

برداشتن مضمون از ديوان اين و آن ، يا توارد و يا بهرنام ديگر ، منحصر بميان سليم و صائب و نيز موقوف به همين چند مورد معدود نبود ، امرى بود تقريبا رائج كه مىتوان آن را گاه از مقولهء توارد دانست و گاه آزمايش ذوق در بهتر ساختن همان مضمون و بسا از اوقات انتحال . مثلا تكرار مضمون بيت زيرين از سليم تهرانى بوسيلهء صائب بسيار متفاوتست با آنچه در بيت غنى كشميرى مىبينيم و خواننده بتشخيص خود مىتواند كار اين دو گويندهء اخير را بهر نوعى ازين سه حالت كه خواست تعبير كند :

سليم : مشّاطه را جمال تو ديوانه مىكند * كآيينه را خيالِ پريخانه مىكند

صائب : دل را نگاه گرم تو ديوانه مىكند * آيينه را رخ تو پريخانه مىكند

غنى :

هركس كه ديد روى تو ديوانه مىشود * آيينه از رخ تو پريخانه مىشود

و باز غنى كشميرى مضمون سليم را يعنى « به سنگ سرمه شكستند شيشهء ما را » ، بدينگونه « بست » :

ز بيم آنكه مبادا صدا بلند شود * ز سنگ سرمه شكستيم آبگينهء خويش

و شگفتست كه همين غنى مدعى بود كه مضمون از كسى برنمىدارد و مىگفت :

برنداريم ز اشعار كسى مضمون را * طبع نازك سخن كس نتواند برداشت

كليم كاشانى ( م 1061 ه ) هم با همه توانايى كه در خلق مضمونهاى متنوع داشت ، مضمونهايى را از ديگران برمىداشت ولى آن را از مقولهء توارد معرّفى مىكرد و مىگفت :

منم كليم بطُورِ بلندى همّت * كه استفادهء معنى جز از خدا نكنم

بخوان فيض الهى چو دسترس دارم * نظر بكاسهء دريوزهء گدا نكنم

ولى علاج توارُد نمىتوانم كرد * مگر زبان بسخن گفتن آشنا نكنم

نمىدانم از سليم تهرانى و كليم كاشانى كه معاصر هم و هردو مقيم هند بودند ، كداميك