تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٥٠٠

خريداران سخن در ايران

در دفترخانهء شاهى كه او داشت گروهى از منشيان و شاعران مشهور زمان مانند ميرزاشانى و ميرزا رضى آرتيمانى و مشرقى و ميرزا شفيع خوزانى گردآمده بودند و اين دفترخانه بعد از مرگ شاه عباس همچنان محل اجتماع و نگهداشت اديبان زمان بود ، و دور نيست كه اين پادشاه قسمتى از اين كوششها را بهم چشمى با معاصر خود جلال الدين اكبر انجام مىداد . وى خود نيز گاه شعر مىسرود . ازوست :

محبت آمد و زد حلقه بر دل و جانم * درش گشودم و شد تا بحشر مهمانم

نه هست هستم و نه نيستم ، نمىدانم * كه من كيم ، چه كسم ، كافرم ، مسلمانم ؟

اگر مسخّر كفرم كه بست زنّارم * وگر متابع دينم كجاست ايمانم ؟

ازينكه هردو نيم بلكه عاشقم عاشق * محبت صنمى كرده نامسلمانم

اگرچه هيچم و از هيچ كمترم ، امّا * يگانه گوهر درياى بحر امكانم

عجب كه از الم عشق جان برد عباس * كه درد بر سر دردست و نيست درمانم

صادقى افشار كتابدار وى در مجمع الخواص گفته است كه پادشاه مزبور « اگرچه بشعر گفتن تنزل نمىكند ولى وقتى ارادهء شعر گفتن كند چنين گويد :

ز غمت چنين كه خوارم ز كسان كنار دارم * من و بىكسى و خوارى بكسان چه‌كار دارم

مگذار بار ديگر بدلم ز سر گرانى * كه به سينه كوه حسرت من بردبار دارم

مگشا زبان بپرسش بگذار تا بميرم * كه ز جور بيحد تو گله بىشمار دارم

اين بيت زيبا نيز ازوست :

هركس براى خود سر زلفى گرفته است * زنجير از آن كمست كه ديوانه پُر شدست « 1 » .

از جملهء كارهاى سودمندش اين بود كه بعضى از عالمان و اديبان را مأمور تدوين كتابى مىكرد و هرساله مزدى به دو مىداد تا كار را بپايان برد . برخى از آن مؤلفان براى آنكه دوران انتفاع را درازتر كنند تدبيرهايى مىانديشيدند مانند مير صدر الدين پسر ميرزا شرف جهان قزوينى كه مأمور تأليف كتابى بنام تذكرة الشعرا بود

( 1 ) - تذكرهء نصرآبادى ، تهران 1317 ، ص 8 - 9 ؛ ترجمهء مجمع الخواص صادقى افشار ، تبريز 1327 ، ص 5 - 6 ؛ آتشكده ، تهران ، ص 76 - 77 ؛ دانشمندان آذربايجان ، محمد على تربيت ، تهران 1314 ، ص 253 - 254 .