تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٥٩

شاهان و شاهزادگان گوركانى هند و شعر پارسى

رباعى را بر تصوير خويش به خط خود نوشت و برايش فرستاد :

اى سوى تو دائم نظر رحمت ما * آسوده‌نشين بسايهء دولت ما

سوى تو شبيه خويش كرديم روان * تا معنى ما ببينى از صورت ما

وقتى خانخانان مصراع مشهور جامى « بهر يك گل زحمت صد خار مىبايد كشيد » را تتبع كرد و غزلى بدان وزن و قافيه سرود . ميرزا رستم صفوى « 1 » و ميرزا مراد پسر او نيز بدين وزن و قافيه طبع آزمودند و چون اين معنى بعرض جهانگير رسيد مطلع ذيل را بر بديهه سرود :

ساغر مى بر رخ گلزار مىبايد كشيد * ابر بسيارست مى بسيار مىبايد كشيد

بدينگونه استقبالها و نيز ببعضى از بيتها و رباعيها كه بمناسبتهايى مىسرود ، در توزك او چندبار اشاره شده است « 2 » . غزل و رباعى را بد نمىساخت و بنام خود جهانگير تخلّص مىكرد . در خدمت فيضى فيّاضى شاگردى كرده و زيردست ميرزا عبد الرحيم خانخانان برآمده بود . ازوست :

من چون كنم كه تير غمت بر جگر رسد * تا چشم نارميده دگر بر دگر رسد

مستانه مىخرامى و مست تو عالمى * اسپند مىكنم كه مبادا نظر رسد

در وصل دوست مستم و در هجر بىقرار * داد از چنين غمى كه مرا سربسر رسد

مدهوش گشته‌ام كه بپويم ره وصال * فرياد از آن زمان كه مرا اين خبر رسد

وقت نياز و عجز جهانگير هر سحر * اميد آنكه شعله و نور اثر رسد « 3 »

بيتهاى زيرين را در وصف كشمير ساخته :

شده مشكبو غنچه در زير پوست * چو تعويذ مشكين ببازوى دوست

غزلخوانى بلبل صبح‌خيز * تمنّاى ميخوارگان كرده تيز

بهرچشمه منقار بط آبگير * چو مقراض زرين بقطع حرير

( 1 ) - متخلص به « فدايى » . دربارهء او به زودى سخن خواهم گفت . ( 2 ) - بنگريد به « تورك جهانگيرى » چاپ لكنهو ، صفحه‌هاى 112 ، 150 ، 234 ، 246 . ( 3 ) - نقل از توزك جهانگيرى ص 77 .