تاريخ بيدارى ايرانيان ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٥٦

فصل چهارم در حالات سيد جمال الدين اسدآبادى معروف بافغانى

طلاب قدرى از كتاب شرح اظهار داد در خانه خود براى آنها تدريس نمود پس از مسافرت حجاز و تشرف به مكه معظمه فسخ عزيمت كرد و معجلا بسوى اسلامبول حركت نمود چند روزى بعد از ورود اسلامبول با عالى پاشا صدر اعظم ملاقات كرد بانهايت احترام و استقبال پذيرفته شد و در همان مجلس اول بقوهء جذابهء فضيلت و بيان چنان صدر اعظم را بسوى خود جذب نمود كه ما فوق آن تصور نميشد رفته رفته صيت علم و فضيلت و كمال استعداد و قابليت او قلوب عامه وزراء و علماء و امراء و اعيان و اشراف را بسوى خود متوجه ساخت و نزد آنها منزلتى منيع و مقامى رفيع حاصل نمود و مورد تمجيد و ثناى عامه گرديد و با اينكه از عادات و رسوم و اخلاق و زبان آنها بيگانه بود در همان لباس وزى افغانيت به خوبى از عهدهء معاشرت و مراودت با آنها برميآمد و پس از انقضاء مدت ششماه در انجمن معارف اسلامبول سمت عضويت يافت و يكى از اعضاء آن انجمن بشمار آمد و الحق از عهدهء اين مسئوليت به خوبى برآمد و از آراء متقنه ابواب ترقى بر روى معارف گشود ولى رأى و مسلك او را در تعميم و ترقى معارف غالبى از اعضاء آن انجمن نپسنديدند و شيخ الاسلام را بعضى از آراء او كه منجر به ضرر مشار اليه ميشد گران آمده كينه‌اش در دل گرفت و منتظر فرصت بود تا اينكه رمضان ( 1871 ) ميلادى رسيد مدير مدرسه دار الفنون از سيد تمناى خطابه نمود كه مردم را ترغيب و تحريص نمايد به تحصيل و ترويج صناعات سيد ببهانه قلت تتبع و احاطه‌اش بلغت تركيه از تقبل اين تكليف معذرت خواست مشار اليه بر الحاح و التماس افزود تا آنكه سيد را مجبور بقبول نمود پس از آن سيد خطابه غراء و طولانى انشاد نمود و قبل از قرائت در مجمع عام ببعضى از اصحاب خاص آن را عرضه داشت و مورد تحسين آنها واقع شد پس براى استماع آن كلمات روزى را معين و مردم را بدان اعلام نمودند چون روز موعود رسيد جمعيتى بيحساب از اعيان و اشراف و علماء و وزرا و ساير طبقات در دار الفنون اجتماع يافتند پس سيد بر بالاى منبر برآمد و شروع بتكلم نمود و خطابه را چنان با فصاحت و بلاغت و طلاقت لسان به آخر رسانيد كه مردمرا مات و مبهوت آن سحر بيان يا اعجاز در تبيان نمود روساى اهل علم از بعضى از آراء سيد در ترويج صناعت و معارف خوش نيامد و مطلب را بشيخ الاسلام رسانيدند مشار اليه را نظر بكدورت سابقه فرصت و راه بهانه بدست آمده تبعيد سيد را از سلطان استدعا نمود پس از باب عالى چنين حكم صادر گرديد كه براى اسكات فتنه و رفع غائله سيد چند ماهى از اسلامبول مهاجرت اختيار كند و پس از آرامى و سكوت مردم اگر ميل نمود باز معاودت نمايد مشار اليه بصواب ديد بعضى از دوستان عزيمت مصر كرد و در اول محترم ( 1287 ) هجرى 22 ماه مارس ( 1871 ) ميلادى بعزم تفرج بدانجا تحويل نمود و بدون قصد اقامت تماشاى مناظر و مظاهر و تماشاخانه‌هاى آنجا پرداخت تا آنكه بملاقات رياض پاشا وزير خديو مصر نائل گرديد مشار اليه سيد را با تأكيد و ابرام مايل با قامت مصر نمود و بدون تمناى خدمتى از طرف حكومت مصريه ماهى هزار غروش مصرى ( تقريبا پنجاه تومان ايرانى ) ماهانه برايش مقرر گرديد .

چون طلاب از عزيمتش آگاهى يافتند بر او ازدحام و اجتماع كردند و براى استفاضه و استفاده از آن بحر فياض تمناى تدريس نمودند اجابة لمسئولهم شروع بتدريس فرمود و در همان خانه خود فنون علوم عاليه را از معقول و منقول و ادبيات و رياضى و غير ذلك تعليم آنها نمود رفته‌رفته در اذهان و