تاريخ بيدارى ايرانيان ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٢٦

فصل در حالات اكفى الكفاة احمى الحماة بيداركنندهء ايرانيان مرحوم ميرزا ملكم خان

ديگر آنكه مرحوم امين الدوله يك زمانى بمرحوم مظفر الدين شاه اظهار داشته بود كه صلاح دولت ايران است كه با دولت عثمانى متحد گردد و سلطان عثمانى را به سمت امير المؤمينى و خليفه اسلام بشناسد اين مكنون هم در ضمير مظفر الدين شاه طورى ديگر جلوه كرد .

ازدحام اين اسباب باعث شد كه امين خائن و خائن امين بقلم رفت .

خلاصه امين الدوله از طهران به ( لشت نشاء ) كه چهار فرسخى رشت است مهاجرت نمود .

در اين مدت اوقات خود را مشغول زراعت و تأليفات سياسى نموده در اواخر رجب 1322 بدرود زندگانى گفت .

از آثار باقيهء اين شخص ايجاد مدارس ، اشاعه و تعميم معارف است .

از مرحوم ذكاء الملك تشويق نمود كه روزنامهء تربيت را يوميه طبع كند .

بيشتر توجه خيال او در امور دولت راجع به دو فقره بوده يكى تعيين خرج و دخل دولت يعنى ترتيب يك بودجهء منظم كه ايران را از اين پريشانى و فلاكت كه روز سعادت اين خاك را مبدل بشب تار نموده برهاند و حدى براى مواجب و مقررى و مستمرى بگذارد . ديگر برانداختن رشوه از ادارات دولت و ترتيب عدليه و قضات در مملكت بوده و براى نيل به اين مقصد بزرگ جهت اسناد و قبالجات و احكام تمر ترتيب داده و تا اينجا رسانيد كه تمرها را چاپ كرده حاضر نمودند و براى ولايات و مركز هم ادارهء اين كار تأسيس شد لكن درباريان از شخص سلطنت نسخ اين كار را درخواست نمودند .

ديگر ترتيب پستخانهء ايران بود چنانچه از پيش مرقوم افتاد .

ديگر ايجاد كارخانهء قند و كبريت در كهريزك و خرازين اگرچه اساسا خيال صحيحى بود اما بواسطهء راه نبودن اسباب كار و عدم اقتضاى موقع و مكان بهره و نتيجهء جز ضرر عايد نشد .

زمانى كه ادارهء امور مملكت بدست او آمد شروع به اصلاحات نموده خرابى بيشتر به عمل ماليه بود براى مردم دانا و هوشيار اقدامات او در عمل اصلاح فتح بابى گشته طالب و خواهان اساس جديد گشته و اميدوارى پيدا كرد كه ميتوان براى آتيهء مملكت فكرى متين نمود و پايهء آن را كه از ديرزمانى متزلزل و دستخوش هواهاى نفسانى و اغراض شخصى است روى اساس محكمى قرار داد روشنائى ضعيفى كه از زمان امير كبير مردم را بسوى تمدن و تجدد امروزى هدايت مينمود قوت گرفت و نوشتجات ملكم و پنديات سيد جمال الدين مجددا محرك خوبى براى بيدارى عموم شد و از آنوقت كم‌كم مردم محرمانه با امين السلطان شروع باعتراضات نمودند .

اين آدم نكته‌سنج بسى چيزها كه حال مردم فهميده‌اند و پى برده‌اند در آن اوان بىخبرى ميدانسته ارتباط كامل و دوستى ايشان با سيد جمال الدين و مرحوم حاج شيخ هادى نجم‌آبادى و آقاى طباطبائى سليقه و خيالات ايشان را معرف خوبى است قسمت اواخر دورهء ناصر الدين شاه و تمام مدت سلطنت مظفر الدين شاه در دربار دولت غير از كشمكش اين شخص با امين السلطان و ساير درباريان خائن چيز ديگر نبوده عداوت آنها سر همين اختلاف مسلك و عقيده بوده است و آنها تقليد ادارات امور دولتى يعنى عمومى را براى اين ميخواستند كه دزدى و غارت نمايند بر خلاف امين الدوله كه صداقت و امانت و اداره و اجراى يك قانون ظلم براندازى را آرزو مينموده .