خاطرات و اسناد حسين قلى خان نظام السلطنه مافي ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٩٤
تفصيل عمل قوام الدوله
تفصيل عمل قوام الدوله
تفصيل عمل قوام الدوله
قوام الدوله پسر ميرزا محمد على خان پسر ميرزا عباس خان تفرشى است كه اول ، منشى وزير مختار فرانسه در ابتداى دولت ناصر الدين شاه بود . بعد كه آن وزير مختار را ميرزا تقى خان اتابك نپذيرفت ، بيكار ماند . وقتىكه عزيز خان سردار را به سرحد روس فرستادند ، محمود خان قراگزلو كه نايب اول آجودان باشى بود ، در اتاق نظام به نيابت ماند و ميرزا عباس خان را براى تحريرات نزد خود برد . بعد از مراجعت عزيز خان كه محمود خان از آن مقام افتاد ، ميرزا عباس خان را به ميرزا سعيد خان وزير امور خارجه سپردند . در آنجا طرف توجه ميرزا آقا خان شده ، متدرجا در ادارهء وزارت خارجه ترقى كرد تا به كارگزارى آذربايجان رسيد . در مراجعت از آذربايجان ، ميرزا سعيد خان به او بىميل شد . ناچارا رفت در منزل مستوفى الممالك متحصن و مستوفى و نويسندهء حضور مستوفى الممالك شد و لقب معاون الملكى بهم رسانيد . قوام الدوله كه وزير لشگر بود ، در سال 1316 صدر اعظم از قم مراجعت كرد . صدر اعظم با فتح الله خان بيگلربيگى گيلان عداوت داشت . تمام گمركات ايران را برادرم سعد الملك در ابتداى صدارت امين الدوله قبول كرد . ماليات گمرك‌ها در آن‌وقت ، نهصد هزار تومان بود . برادرم چندين سال گمركات جنوبى ايران را ضميمهء بنادر كرده ، معامله به جزو مىكرد . گمركات شمالى هم در تصرف بيگلربيگى گيلان بود . آذربايجان و كرمانشاهان و همدان هم در ادارهء محمد تقى خان معير الملك خالوى امين السلطان صدر اعظم بود . بعد از رفتن قم امين السلطان ، بيگلربيگى مدعى شد ؛ به او كه چندان شأنى نداشت ، ندادند . او هم منافع و مداخل‌هاى امين الملك را در ديوان قلمداد كرده بود . امين الملك را به معرض حساب بردند . نظام الملك كه وزير ماليه بود ، عداوت با خانوادهء امين السلطان داشت . فرمانفرما هم بناى عداوت گذاشت . حساب امين الملك را رسيدگى كردند و حاجى رضا را كه تحويلدار وجوه گمرك بود ، بر وى واداشتند و هفت‌صد هزار تومان باقى براى او تعيين كردند . فرمانفرما اصرارى داشت كه بگيرد .
ميرزا حسن مجتهد آشتيانى واسطه و حامى بود . قرار دادند كه سيصد هزار تومان به ديوان بدهد . سى هزار تومان هم فرمانفرما حق توسط مطالبه مىكرد .
در همان سال باز گمركات را به محمد تقى خان و بيگلربيگى با جمعى شريك واگذاشتند . امين الملك گاهى به بست درب اندرون گاهى به بست خانهء ميرزا حسن آشتيانى ، در اداى باقى مماطله كرد و در باطن هم جمعى به رقابت امين الدوله با او همراهى مىكردند . برادرم را به اصرار واداشتند كه گمركات را قبول كند در دو كرور و صد و پنجاه هزار تومان به شركت بيگلربيگى . قبول كرد ، به شرط آن‌كه حكومت بنادر را هم به رضا قلى خان مجير السلطنه برادرزاده‌ام بدهند . امين الدوله تصديق كرد . گمرك‌ها را نصف كردند . نصف شمالى و خراسان را با كرمانشاهان ، بيگلربيگى به عهده گرفت ؛ تتمه در تصرف سعد الملك ماند . معين الملك پسر امين الدوله به خيال آن‌كه امين الملك برادر صدر اعظم ، مكنت گزافش از وزارت گمرك بوده و تا سعد الملك در رياست اين عمل