دو سفرنامه از جنوب ايران ( فارسى ) — الصفحة ١٨
سفرنامه دوم
سفرنامهء اخير مسير خود را در نقشه‌اى كه ترسيم كرده نيز نشان داده‌اند كه مرحوم مسعود كيهان آن را به ضميمه جلد اول جغرافياى ايران خود نقل كرده و ما محض تكميل فايده عينا آن را از آن مأخذ نقل كرده‌ايم .
از محمد حسن ميرزا مهندس و عليخان مهندس در كتب تراجم و احوال عصر قاجار اثرى به دست نيامد ، ولى دور نيست كه با تفحص كامل در كليه متون اين دوره ( كه بسيار فراوان است ) بتوان به شرح حالى از آنها دست يافت . قدر مسلم اين است كه اين دو از فارغ التحصيلان دار الفنون در رشته مهندسى بوده و بعد از ختم تحصيل در دستگاه دولتى وقت به كار پرداخته‌اند . در يكى از شماره‌هاى روزنامه وقايع اتفاقيه - كه معمولا در مورد دار الفنون گزارشهائى به طور مرتب مىنوشته - درباره شاگردان آن مدرسه مىنويسد : « . . . اين پنج تن از شاگردان او كه ترقى ايشان در مرتبهء اول است نوشته مىشود : « محمد حسن خان پسر سپهدار ، محمد صادق خان ولد محمد حسين خان قاجار . . . » ظاهرا منظور همين محمد حسن ميرزا مهندس نويسنده اين كتاب است .
در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران در جزء ميكرو فيلم‌ها نيز اثرى در 48 برگ در زمينه نقشه تهران وجود دارد . كه در توضيح آن نوشته شده كه به دستور ناصر الدين شاه در 1285 . و به حكم اعتضاد السلطنه وزير علوم ، على قلى - ميرزا رئيس دار الفنون با سرپرستى امير تومان جعفر قلى خان رئيس مدرسه و عبد الغفار نجم الملك معلم رياضى به دستيارى محمد حسين خان سرتيپ اول ناظم مدرسه و به همراهى 20 نفر از شاگردان مهندس مانند محمد حسن ميرزاى سرتيپ و آقا على خان سرتيپ و ذو الفقار خان سرتيپ و سليمان خان سرتيپ مسيحى و عباسقلى خان سرتيپ و ديگران كه در يك سال در تهيه آن كار كرده‌اند . و البته مىتوان به طور قطع گفت كه منظور از شاگردانى به اين نام همان مؤلفان كتاب حاضر هستند .
* * * در پايان كتاب پاره‌اى از اماكن جغرافيائى از قبيل رودها ، كوهها ، قصبات و قراء كوچك و برخى از اسامى گمنام ديگر براى استفاده بيشتر توضيح داده شده‌اند . اميد است اين توضيحات كار مطالعه پژوهشگران ارجمند را تسهيل نمايد .
در پايان از خوانندگان عزيز تقاضا مىشود كه بعد از مطالعه نگارنده را از ارائه نظريات انتقادى خود بىنصيب نگذارند .
تهران - آذر ماه 1364
سيد على آل داود