بررسى تاريخى ، سياسى و اجتماعى اسناد بندر عباس ( فارسي ) — الصفحة ٥٥
( 1 ) اتخاذ شيوه‌هاى جديد استعمارى انگلستان در خليج فارس
فصل اوّل بندر عباسى از آغاز دوره قاجار تا پايان حكومت محمد شاه
فصل اوّل بندر عباسى از آغاز دوره قاجار تا پايان حكومت محمد شاه
مطالعات تاريخى مرتبط با تحولات سياسى و اجتماعى ايران عصر قاجاريه ، تاكنون نتايج و دستاوردهاى بايسته‌اى در پى نداشته و بسيارى از مسائل تاريخى اين دوره به شايستگى بررسى و مطالعه نشده است . يكى از عمده‌ترين مسائل تاريخى كه در اين دوره مهم از تاريخ ايران بدان كمتر توجه شده است تحولات سياسى ، اقتصادى و اجتماعى خليج فارس و بنادر و جزاير آن است . « 1 » حال آنكه در طول دوران حاكميت قاجاريه - كه تمام قرن نوزدهم و ربع اول قرن بيستم را دربر مىگيرد - اين منطقه تحولات سياسى ، اقتصادى و اجتماعى بسيار مهمى را پشت سر گذاشته و به تدريج از يك آبراه دريايى ترانزيتى به يك مركز اقتصادى مهم منطقه‌اى تبديل شده است . رويدادهاى مهمى كه در قرن نوزدهم ميلادى / سيزدهم هجرى در خليج فارس شكل گرفته است ، از چنان اهميتى برخوردار است كه در واقع مىتوان آن را « پايه و زمينه اصلى تحولات قرن بيستم در خاورميانه » دانست .
پرسش اساسى اين بخش ، اين است كه « همزمان با حاكميت قاجاريه در ايران چه تحولات و رويدادهايى در خليج فارس و مناطق همجوار آن ، به وقوع پيوسته كه نتيجه آن بالا رفتن اهميت جايگاه سياسى و اقتصادى خليج فارس و پس‌كرانه‌هايش بوده است » ؟ هرچند پاسخ به اين پرسش با ذكر جزئيات و بررسى نتايج آن در اين كتاب ميسر نيست و مجال ديگر مىطلبد ، تا آنجا كه به موضوع بندر عباسى در دوره قاجارى مربوط مىشود ، برشمردن فهرست‌وار برخى از اين تحولات مىتواند به درك هر چه بهتر وضعيت عمومى خليج فارس در دوره قاجاريه كمكى شايان كند . از اين‌رو ، در اين بخش و در پاسخ به پرسش « مهم‌ترين تحولات منطقه‌اى تأثيرگذار بر خليج فارس در دوره قاجاريه » مىتوان به موارد زير اشاره كرد :
( 1 ) اتخاذ شيوه‌هاى جديد استعمارى انگلستان در خليج فارس
( 1 ) اتخاذ شيوه‌هاى جديد استعمارى انگلستان در خليج فارس
حضور اقتصادى انگلستان در منطقه از طريق كمپانى هند شرقى ، از اوائل قرن هفدهم ميلادى آغاز شد ، امّا تا اوائل قرن نوزدهم ميلادى ، بيشترين تلاش اين كشور معطوف به كسب درآمدهاى بيشتر و تسهيل امر تجارت بود . به عبارت ديگر كمپانى هند شرقى مؤسسه‌اى اقتصادى و تجارى بود كه عمده فعاليت‌هاى خود را در مسير تأمين منافع اقتصادى تنظيم مىكرد . بىآنكه بخواهيم تلاش سياسى كمپانى هند شرقى را در اين دوران ناديده بگيريم ، بايد بيافزاييم كه ماهيت فعاليت‌هاى كمپانى هند شرقى از اوائل قرن نوزدهم ميلادى نسبت به گذشته ، تحولات عمده‌اى كرده و در آن گرايش‌هاى سياسى و نظامى پررنگ‌تر از پيش شده است . تحولات سياسى و اجتماعى مهمى كه در منطقه خليج فارس و نواحى مجاور آن در آستانه قرن نوزدهم ميلادى رخ داد ، موجب شد دولتمردان انگلستان براى تثبيت موقعيت خود در هندوستان و خليج فارس شيوهء نوينى را پيش بگيرند و با فعال كردن اقدامات نظامى و سياسى خود در صدد اعمال شيوه‌هاى جديد استعمارى در خليج فارس برآيند . مهم‌ترين عواملى كه موجب تغيير عمده سياست‌هاى انگلستان در خليج فارس شد عبارتند از :
1 . فعاليت‌هاى گسترده سياسى و نظامى فرانسه براى ضربه زدن به منافع انگلستان در هندوستان و خليج فارس ؛ « 2 »
( 1 ) . تا به حال پژوهشى مستقل به زبان فارسى درباره موضوع تحولات سياسى ، اقتصادى و اجتماعى خليج فارس و بنادر و جزاير آن در دوره قاجاريه انجام نشده است . در نوشته‌ها و تحقيقات عمومى مرتبط با اين منطقه ، با توجه به كمبود شديد منابع و مراجع فارسى و به اين دليل كه در رژيم‌هاى پهلوى اول و دوم تحقيقات مرتبط با دوره قاجاريه با نگرشى كاملا منفى و با هدف درشت‌نمايى ضعف و ناكارآمدى نظام سياسى ايران و دوره قاجارى انجام شده است ، اصولا اين‌گونه پژوهش‌ها تأكيد اصلى خود را بر « ناكارآمدى نظام ادارى قاجاريه » و « عملكرد نادرست آنان در مناطق مختلف » ، و « ضعف اعمال قدرت در نواحى خليج فارس » گذاشته‌اند و از اين‌رو نمىتوانند بيانگر واقعيات تاريخى آن دوره باشد . اما از اين ميان مىتوان به برخى تحقيقات قابل توجه به شرح زير اشاره كرد : - مطالعاتى در باب بحرين و جزاير و سواحل خليج فارس ، پيشين . - فرامرزى ، احمد ؛ « بنادر و جزاير خليج فارس » در پژوهش‌هاى ايران‌شناسى ، ج 12 ؛ تهران : انتشارات موقوفات افشار ، 1379 - اقتدارى ، احمد ؛ آثار شهرهاى باستانى خليج فارس ؛ تهران : انجمن آثار و مفاخر فرهنگى ايران ، 1375 . ( در بخش‌هايى از اين كتاب به رويدادها و حوادث دوره قاجارى اشاره شده است ) ( 2 ) . براى آگاهى بيشتر از تلاش فرانسويان براى حضور در شرق و ضربه زدن به منافع انگلستان بنگريد به : - Alqasemi , Sultan bin Mohammad , The Omani French Relations , For -